تحلیل چندمعیاره اثربخشی اقدامات آبخیزداری در کنترل سیلاب و معیشت پایدار جوامع محلی از نگاه کارشناسان (مطالعه موردی: حوزه معدن فیروزه)

اقدامات آبخیزداری به عنوان مداخلات مهم انسانی در مدیریت منابع طبیعی، نیازمند ارزیابی دقیق اثرات چندبعدی خود هستند. این پژوهش با هدف ارزیابی اثربخشی عملیات آبخیزداری  (احداث بند خاکی) در حوزه آبخیز معدن فیروزه نیشابور، با تلفیق دو روش تحلیل سلسله مراتبی  (AHP) و ماتریس ارزیابی سریع اثرات  (RIAM) انجام شد. ابتدا با بهره گیری از نظر ۱۵ کارشناس خبره منابع طبیعی استان خراسان رضوی، وزن نسبی چهار معیار اصلی  (فیزیکی، اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیکی) و ۲۲ زیرمعیار مرتبط از طریق مقایسات زوجی تعیین گردید. سپس امتیاز محیط زیستی هر زیرمعیار با روش RIAM محاسبه و با اعمال وزن های AHP، امتیاز اصلاح شده نهایی به دست آمد. نتایج نشان داد معیار فیزیکی با وزن ۴۹/۰ بالاترین اولویت را نزد کارشناسان دارد و زیرمعیارهای کنترل سیلاب  (وزن ۱۴/۰) و افزایش آبدهی قنات  (وزن ۰۹۹/۰) مهم ترین دستاوردهای مورد انتظار پروژه محسوب می شوند. ارزیابی میدانی نیز موید عملکرد موفق پروژه در این دو حوزه بود؛ زیرمعیار کنترل سیلاب با امتیاز ۳۶/۳ در دامنه E+  (اثر مثبت زیاد) و افزایش آبدهی قنات با امتیاز ۵۸۴/۱ در دامنه D+  (اثر مثبت مشخص) قرار گرفتند. با این حال، ۱۴ زیرمعیار عمدتا در حوزه های اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیکی فاقد اثر قابل توجه  (دامنه N) بودند و امتیاز نهایی پروژه ۲۸/۰ در دامنه A+  (اثر مثبت ناچیز) برآورد شد. پروژه مذکور در دستیابی به هدف اصلی خود یعنی کنترل سیلاب موفق عمل کرده، اما تمرکز اثرات بر چند زیرمعیار محدود و بی اثری در ابعاد اقتصادی و اجتماعی، ضرورت طراحی اقدامات مکمل نظیر عملیات بیولوژیک و برنامه های توانمندسازی جوامع محلی را برای تبدیل موفقیت فیزیکی به توسعه پایدار روستایی آشکار می سازد. تلفیق AHP و RIAM به عنوان رویکردی کارآمد در ارزیابی پروژه های منابع طبیعی، قابلیت تعمیم به سایر مناطق را داراست.

کلیدواژه ها:

Effectiveness Evaluation ، Watershed Management Measures ، Analytic Hierarchy Process (AHP) ، Rapid Impact Assessment Matrix (RIAM) ، Check Dam ، Firouzeh Mine Neyshabur. ، ارزیابی اثربخشی ، اقدامات آبخیزداری ، تحلیل سلسله مراتبی (AHP) ، ماتریس ارزیابی سریع اثرات (RIAM) ، بند خاکی ، معدن فیروزه نیشابور.