مطالعات انتقادی در پژوهش کاربردی

به دنبال درخواست سازمان بهسازی، نوسازی و زیباسازی اطراف حرم مطهر حضرت معصومه (س)، گروه تحقیقاتی پژوهشکده نظر مرکب از ۴ نفر پژوهشگر ارشد و ۴ نفر همکار پژوهش از دی ماه ۱۴۰۲ تا آذر ماه ۱۴۰۴ در حوزه مسئله شناسی «سیاست های ارتقای کیفی منظر شهری قم» با رویکرد راهبردی مشغول فعالیت شدند. سیاست سازمان بهسازی، نوسازی و زیباسازی اطراف حرم مطهر حضرت معصومه (س) در استفاده از ظرفیت علمی کشور برای مسئله شناسی در مقیاس راهبردی، اقدامی رایج در میان شهرداری ها به حساب نمی آید. بررسی قانون و عرف مدیریت شهری نشان می دهد گویی دستگاه های مختلف شهرداری به بازوانی می مانند که برای «انجام» کار آفریده شده اند و مسئولیت «اندیشه و تفکر» در خارج از آن قرار دارد.رویکرد جلب مشارکت مجموعه‎های علمی خارج از شهرداری برای بازخوانی مسائل شهر و شهرداری از سوی سازمان بهسازی، نوسازی و زیباسازی اطراف حرم مطهر حضرت معصومه (س)، مقدمه خوبی شد تا علاوه بر تاکید بر مهمترین مسئله شهر قم، مدیریت شهری فرصت تازه ای بدست آورد که ارزیابی رویه های جاری خود را نه از زبان پیمانکاران (و مشاوران) یا کارکنان خود، که از منظر مجموعه ای حرفه ای، علمی و آشنا به مسئله های شهری بشنود. این اقدام اگر استمرار یابد، از مصادیق مشارکت شهروندان در اداره شهر شمرده می شود که فارغ از عوام زدگی (پوپولیسم) و حرکات نمایشی است.  ورود متخصصان مستقل به عرصه سیاستگذاری شهری از طریق مسئله شناسی، از کارآمدترین مصادیق مشارکت شهروندان در مدیریت شهر شمرده می شود. این کار در قم، داوطلبانه و با خواست ابتدایی سازمان بهسازی، نوسازی و زیباسازی اطراف حرم مطهر حضرت معصومه (س)، محقق شد. در پاسخ به خواست مسئله شناسی مدیریت شهری قم، پیشنهاد گروه تحقیقاتی پژوهشکده نظر، خوانش جدید از مسئله های اصلی شهر قم در فرآیند توسعه آن بود. برای این کار میان انواع زمینه های قابل مطالعه، انتخاب گروه، محوری بود که نقش مهمتری در ادراک شهروندان و ارزیابی آنها از شهر خود داشت. این محور به زبان علمی روز، منظر شهری قم خوانده می شود. طبعا در این دیدگاه منظر شهری با سیمای شهر که صورت و شکل کالبد و فیزیک شهر است متفاوت می باشد. اهمیت ادراک شهروندان از شهر، به دلیل نقش آن در رضایتمندی از مکان زندگی و زمینه سازی مشارکت شهروندان در مدیریت شهر است. هر چه امکان درک منسجم و متصل از شهر بیشتر فراهم شود، شهر برای شهروندان ملموس تر، هویت مندتر و در نتیجه مقبول تر است. شهر به مثابه مکان، برآمده از کالبد و زندگی تاریخی، ظرفی است که با محتوای خود تناسب دارد. محتوای شهر، زندگی و فعالیت شهروندان است که رضایت از آن با فهم آنان نسبت به شهر رابطه مستقیم دارد.  در نتیجه اداراک شهر، پدیده ای رمانتیک و احساسی به شمار نمی آید و وجه کارکردی آن غلبه می کند. ادراک شهر به واسطه صورت شهر برای شهروندان رخ می دهد. از این رو مفهوم ادراک، متناظر منظر شهر خوانده می شود. وجه دیگر پیشنهاد گروه، بررسی نسبت منظر شهر با مقوله هویت شهر قم بود. هویت در زبان فلسفی، تداوم ماهیت شیء در طول زمان و از آن مستقل است. ماهیت شهر، چیستی و مجموعه صفات شهر است که تحت اثر جهان بینی، عقاید و رفتار شهروندان، شهر را می سازد. طبعا ماهیت شهر، مقوله ای ارزشی و در نسبت با تفکر و دیدگاه شهروندان است. تداوم ماهیت در طول زمان، کیستی را می سازد. کیستی، هویت تاریخی و زمانمند ماهیت است. لذا در محتوای هویت، مدت زمان و دوره اتصال صفات پدیده مد نظر اهمیت می یابد و ارتباطی با وجوه ارزشی آن ندارد.  لذا ماهیت، که به چیستی اشاره می کند، پدیده ارزشی و هویت که به تداوم تاریخی صفات (ماهیت) ارجاع می دهد، پدیده خنثی است. به غلط، در ادبیات مصطلح و عامیانه، هویت معادل حفظ ارزش های گذشته خوانده می شود. اگر شهر بت پرستان نیز در طول تاریخ خود صفات شرک آور را حفظ کند، شهر با هویت خوانده می شود، چرا که در پاسخ کیستی، به تاریخ و دوره بت پرستی اشاره می شود. با عنایت به دو مفهوم «منظر شهر» به مثاله ادراک شهروندان از شهر خود و «هویت» به معنای تداوم تاریخی صفات شهر، گروه پژوهشی پیشنهاد بررسی هویت منظر شهری قم را ارائه کرد. این امر از طریق پنج پژوهش مستقل انجام شد.

کلیدواژه ها:

Qom ، Urban landscape ، Shrine expansion ، Urban development ، قم ، منظر شهری ، توسعه حرم ، توسعه شهر