مرکز چند بعدی، عامل پایداری شهر "ارزیابی تحولات مرکز قم در قوام هویت و کارکرد شهر"

این پژوهش با تکیه بر نظریه سازمان فضایی در شهر ایرانی، تلاشی است برای تحلیل تحولات مفهومی و کارکردی مرکز شهر قم در گذر تاریخ. پرسش اصلی تحقیق بر ارزیابی و تحلیل گسست نظام مند در ساخت فضایی این مرکز تمرکز دارد؛ گسستی که سازمان ارگانیک و یکپارچه را به ساختاری گسسته در دوران معاصر تبدیل کرده است. از منظر تاریخی، مرکز شهر قم حاصل پیوندی درونی و پویا میان نیروی قدسی حرم مطهر و نظام اجتماعی–اقتصادی بازار بوده است. این پیوند، ساختاری شعاعی و چندعملکردی را شکل داده که کاربری های مذهبی، تجاری و اجتماعی را درهم می آمیزد و در نتیجه، هویت فضایی و معنایی شهر را به عنوان کلیتی واحد تعریف می کرد. نتایج این پژوهش نشان می دهد تداوم این سازمان فضایی در دو دوره تاریخی دچار گسست شد. نخستین مرحله در دوران پهلوی و با مداخلات مدرنیستی رقم خورد؛ جایی که شبکه معابر جدید با منطق هندسی بر کالبد ارگانیک شهر تحمیل شد و نخستین شکاف در پیوستگی مرکز پدید آمد. مرحله دوم پس از انقلاب اسلامی، در بستر گفتمان توسعه زائرمحور و تثبیت آن در ساختار تصمیم گیری شهری رخ داد؛ رویکردی که با اولویت بخشی به مقیاس فراملی و زیارتی، به جدایی تدریجی هسته تاریخی از متن زندگی روزمره شهروندان انجامید و در نهایت، مقیاس شهری و محلی را تضعیف کرد. نوآوری این تحقیق در تحلیل نظام مند روند مذکور از نظر بررسی اسناد، نقشه ها و داده های کالبدی در شش دوره تاریخی اهمیت دارد؛ تحلیلی که از رویکردهای تک بعدی مطالعات پیشین فراتر می رود. یافته ها نشان می دهد، اقدامات توسعه موجب بروز «گسست فضایی–ادراکی»، فرسایش هویت شهری و شکل گیری موجودیتی دوگانه در کالبد قم گردیده است؛ شهری که در آن مرکز به فضای تجربه «زائر» افول کرده و پیرامون به عرصه زیست «شهروند» بدل شده است. این مقاله تاکید بر آن دارد که افول مرکز قم صرفا یک دگرگونی کالبدی نیست، بلکه نشانه بحرانی در سازمان فضایی و ناشناختگی هویتی شهر است. از این رو، ضرورت بازتعریف مفهوم «مرکز» به عنوان فضایی تعاملی و مشترک میان زائر و شهروند، برای بازیابی ادراک، توازن و پویایی شهری قم مورد تاکید قرار می گیرد.

کلیدواژه ها:

spatial organization ، Qom ، city center ، urban development ، spatial–perceptual rupture ، سازمان فضایی ، قم ، مرکزشهر ، توسعه شهر ، گسست فضایی-ادراکی