تبیین جایگاه فضای جمعی خیابان در بهبود و ارتقاء منظر شهری قم؛ مطالعه میان موردی گذر محله شاه حمزه، پیاده راه ارم و میدان سالاریه

بیان مسئله: فضاهای جمعی شهری به عنوان بستر شکل گیری حیات اجتماعی، فرهنگی و مدنی شهرها نقشی کلیدی در ارتقاء کیفیت منظر شهری ایفا می کنند. در این میان خیابان ها، به مثابه شریان های حیاتی شهر، فراتر از کارکرد جابه جایی و ترافیکی، عرصه ای برای تبلور تعاملات اجتماعی، بازنمایی ارزش های فرهنگی و تجربه زیسته شهروندان محسوب می شوند. در شهر قم، به واسطه توسعه های شتاب زده اخیر، کمبود فضاهای جمعی باکیفیت و ضعف در بهره مندی از امکانات شهری، همراه با ناهمگونی فرهنگی و جمعیتی محلات، خیابان ها و گذرها نتوانسته اند نقشی درخور در ارتقاء کیفیت زندگی شهری ایفا کنند. این مسئله در طرح های راهبردی قم نیز به چشم می خورد؛ غلبه نگاه تقلیل گرایانه به خیابان به عنوان معبر ترافیکی، موجب غفلت از کارکرد اجتماعی و معنایی آن شده است. هدف پژوهش:  پژوهش حاضر با تمرکز بر جایگاه خیابان به مثابه فضای جمعی، در پی پاسخ به این پرسش است که چگونه می توان خیابان ها را به مولفه ای تحول آفرین در بهبود منظر شهری قم بدل ساخت. روش پژوهش: روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر مطالعه میان موردی است. ابتدا با مرور ادبیات نظری، مدل مفهومی رابطه فضای جمعی، خیابان و حیات اجتماعی تدوین گردید. سپس با بهره گیری از مشاهده میدانی و مطالعات اسنادی، سه نمونه شاخص شامل پیاده راه ارم به عنوان نمونه ای مدرن و طراحی شده، گذر تاریخی محله شاه حمزه به مثابه نمونه ای مرکز محله ای و پایدار، و میدان سالاریه در جایگاه فضایی ترافیکی-اجتماعی، در شهر قم مورد بررسی قرار گرفتند. نتیجه گیری: یافته های پژوهش نشان می دهد که خیابان ها در منظر شهری قم دو نقش اساسی ایفاء می کنند؛ نقش ابتدایی به عنوان مسیر ترافیکی و نقش ثانویه به عنوان فضای جمعی. میزان موفقیت خیابان در ایفاء نقش دوم، وابسته به همبستگی سه لحظه تولید اجتماعی فضا شامل پرکتیس فضایی، بازنمایی های فضایی و فضای زیسته است. تحلیل سه نمونه موردی حاکی از آن است که در مواردی چون گذر شاه حمزه، هم افزایی این سه سطح موجب پویایی اجتماعی شده است، درحالی که در نمونه هایی چون پیاده راه ارم، غلبه رویکرد کالبدی و مدیریتی بر تجربه زیسته شهروندان منجر به کاهش کارکرد اجتماعی فضا گشته است. یکی از راه حل های بهبود منظر شهری قم اتخاذ رویکردی کل نگر به خیابان به عنوان فضای جمعی و نه صرفا زیرساخت ترافیکی است. بر این اساس تدوین یک طرح توسعه استراتژیک مبتنی بر فضای جمعی و یک جعبه ابزار برای بازساماندهی کارآمد خیابان ها و گذرها برای ارتقاء منظر شهر قم با تکیه بر فضاهای جمعی خیابان ها پیشنهاد می شود. طرح توسعه استراتژیک شامل سه مرحله (۱) پایش، شناسایی و اولویت بندی خیابان ها؛ (۲) هدف گذاری کوتاه مدت و بلندمدت با توجه به نیازهای جامعه و معیارهای موفقیت فضای جمعی؛ (۳) برنامه ریزی، طراحی و اجرا برای اصلاح و بهبود خیابان های موجود است.

کلیدواژه ها:

Public Space ، Street ، Urban Landscape ، Public Realm ، Social Life ، Qom ، فضای جمعی ، خیابان ، منظرشهری ، فضای عمومی ، حیات اجتماعی ، قم