بازاندیشی توسعه شهری در بافت های زیارتی با تاکید بر رویکرد مکان محور تحلیل تحولات ساختار فضایی پیرامون حرم حضرت معصومه (س) در قم

تحولات توسعه شهری در پیرامون اماکن مقدس، فراتر از مداخلات کالبدی، بر ساختار فضایی، هویت اجتماعی و نظام اقتصادی شهر اثرگذار است. شهر قم به عنوان یکی از کانون های مذهبی ایران، طی دهه های اخیر شاهد مداخلات گسترده در محدوده پیرامونی حرم حضرت معصومه(س) بوده است؛ مداخلاتی که عمدتا با هدف ارتقای ظرفیت زیارتی و ساماندهی خدمات انجام شده، اما پیامدهای چندلایه ای بر ساختار فضایی و تجربه زیسته ساکنان برجای گذاشته است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، تبیین چگونگی تاثیر فرایند توسعه شهر قم بر ساختار فضایی پیرامون حرم در چارچوب رویکرد توسعه مکان محور است. پژوهش با رویکردی کیفی و تفسیری و با اتکا بر تحلیل اسناد تاریخی و معاصر، نقشه ها، طرح های مصوب و مطالعات شهری انجام شده است. چارچوب نظری تحقیق بر سه مولفه اصلی توسعه مکان محور شامل بعد اجتماعی–فرهنگی، کالبدی–فضایی و اقتصادی–عملکردی استوار است. تحلیل تحولات در سه مرحله شامل بازسازی روند تاریخی، تطبیق با شاخص های نظری و تبیین الگوی غالب مداخله انجام گرفت. یافته ها نشان می دهد که جهت گیری غالب توسعه در محدوده مورد مطالعه، مبتنی بر ارتقای ظرفیت کالبدی و خدمات زیارتی بوده و در نتیجه آن، تعادل میان ابعاد اجتماعی، فضایی و اقتصادی دچار اختلال شده است. تغییر ترکیب جمعیتی، تضعیف شبکه های اجتماعی محلی، جایگزینی ساختار ریزدانه با بافت درشت مقیاس و گذار از اقتصاد محله محور به الگوی سرمایه محور از مهم ترین پیامدهای این روند است. نتایج پژوهش تاکید می کند که تداوم مداخلات بدون بازتنظیم بر مبنای اصول توسعه مکان محور، می تواند به تضعیف هویت تاریخی و کیفیت تجربه مکان منجر شود. بر این اساس، تقویت مشارکت ساکنان، حمایت از اقتصاد درون زا و توجه به مقیاس انسانی در طراحی فضایی، به عنوان الزامات بازآرایی سیاست های توسعه در بافت های مذهبی–تاریخی پیشنهاد می شود.

کلیدواژه ها:

Urban Development ، Place-Based Development ، Pilgrimage Cities ، Place Identity ، Qom ، توسعه شهری ، توسعه مکان محور ، شهرهای زیارتی ، هویت مکانی ، قم.