نقد روش شناختی کاربست روایات تفسیری در فهم آیات متشابه قرآن

آیات متشابه قرآن، به دلیل ظرفیت چندمعنایی و پیوند با مباحث کلامی، از مهم ترین عرصه های بروز چالش های روش شناختی در تفسیر به شمار می آیند. یکی از این چالش ها، کاربست غیردقیق روایات تفسیری ذیل این آیات و خلط میان تفسیر، تاویل، بطن، جری و تطبیق است. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد انتقادی، به نقد روش شناختی کاربست روایات تفسیری در فهم آیات متشابه می پردازد و می کوشد نشان دهد که هر روایت واردشده ذیل آیه، الزاما در مقام تفسیر لفظی و بیان مراد مستقیم آیه نیست؛ بلکه ممکن است ناظر به تاویل، بطن، جری، تطبیق، احتجاج یا بیان یکی از مصادیق باشد. بر این اساس، اعتبار کاربست روایت در آیات متشابه، افزون بر بررسی سند و منبع، نیازمند تشخیص مقام دلالی روایت، عرضه بر محکمات قرآن، سنجش با عقل قطعی و توجه به سیاق و قرائن زبانی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که مهم ترین خطاهای روش شناختی در این حوزه عبارت اند از حمل روایت تطبیقی بر تفسیر لفظی، بی توجهی به محکمات در فهم روایت، تقطیع روایت از سیاق آیه و تحمیل پیش فرض های کلامی یا مذهبی بر آیه و روایت. بررسی نمونه های روایی ذیل آیات متشابه نشان می دهد که روایت معتبر تنها در صورتی می تواند در تبیین این آیات نقش ایفا کند که در جایگاه واقعی خود و در پیوند با منظومه قرآن، سنت معتبر، عقل و قواعد فهم متن به کار گرفته شود.

کلیدواژه ها:

آیات متشابه ، روایات تفسیری ، نقد روش شناختی ، تفسیر و تاویل ، بطن ، جری و تطبیق