ابوسعید ابوالخیر و تاسیس قدرت دانش صوفیانه در نیشابور

هدف کانونی پژوهش حاضر با تمرکز بر نقش ابوسعید ابوالخیر، بررسی فرآیند تاسیس «قدرت-دانش» صوفیانه در نیشابور (به مثابه مرکز تصوف اسلامی) است. پرسش محوری به این خلا اطلاعاتی کمتر پرداخته شده توجه دارد که ابوسعید ابوالخیر چه نقشی را در تولید مولفه های هویتی برای تصوف و سامان بخشی قشربندی جدید صوفیه عهده دار بوده است؟ یافته ها مبنی بر روش تبارشناسی و بازخوانی انتقادی متون نشان می دهد که ابوسعید با فاصله گیری از گفتمان غالب (زهد افراطی و ریاضت محور) و ضمن بازتعریف مفاهیم، زمینه را برای جذب اقشار گوناگون فراهم آورد. او از طریق تاسیس نهاد خانقاه و بازتولید قواعد زندگی جمعی، تصوف را به طریقت (نهادی) با کارکردهای اجتماعی فراگیر تبدیل کرد. این نهاد با استقرار در کانون بازار و برقراری پیوندهای اقتصادی و سیاسی با اصناف، حاکمان سلجوقی، زنان، جوانمردان، عیاران و علویان، توانست قدرت بی سابقه ای برای تصوف فراهم آورد. درنتیجه، با برقراری پیوند میان دنیای صوفیان نخستین و تصوف نوین، ضمن بازتعریف هویت صوفیانه، به ایجاد شبکه ای گسترده از روابط در ساحت های گوناگون پرداخت و متعاقبا بنیان گذار اقتدار یک «قدرت-دانش» صوفیانه در جغرافیای خراسان بزرگ شد.

کلیدواژه ها:

ابوسعید ابوالخیر ، تصوف ، نیشابور ، خانقاه ، زهد