مفهوم سازی شفقت به خود بر اساس دعای مکارم الاخلاق در صحیفه سجادیه

این پژوهش با هدف مفهوم سازی شفقت به خود بر اساس دعای مکارم الاخلاق از صحیفه سجادیه و تبیین مولفه ها و فرایند تحقق آن در چارچوب معارف اسلامی انجام شد. روش پژوهش، تحلیل کیفی محتوای متون دینی بود. فرایند پژوهش در پنج گام شامل مشاهده نظام مند متن دعا، غرقه شدن در محتوا، استخراج و صورتبندی محتواها، اعتبارسنجی یافته ها و بازنگری و گزارش نهایی انجام گرفت. تحلیل محتوای فرازهای دعای مکارم الاخلاق به شناسایی پنج مولفه اصلی شفقت به خود انجامید: ۱. خودپذیری مهربانانه در مواجهه با ضعف ها و کاستی های انسانی؛ ۲. اصلاح و بازسازی خویشتن بدون خودتنبیهی و سرزنش افراطی؛ ۳. تنظیم متعادل خودپنداره و پرهیز از افراط در خودبزرگ بینی و تحقیر خویشتن؛ ۴. مراقبت ترمیمی از نیازهای اخلاقی و روانی انسان؛ ۵. ذهن آگاهی معنوی مبتنی بر توجه به حضور الهی. در مرحله بعد بر اساس روابط مفهومی این مولفه ها، یک مدل فرایندی نیز ترسیم شد که در آن حرکت تحول بخش انسان از خودآگاهی نسبت به ضعفهای خویش آغاز میشود، با پذیرش مهربانانه و اصلاح خویشتن ادامه مییابد، در تنظیم متعادل خودپنداره و مراقبت از ابعاد وجودی تعمیق می شود و نهایتا در پرتو توجه معنوی به خداوند به تعادل روانی و رشد اخلاقی می انجامد. اعتبارسنجی یافته ها با بهره گیری از روش کیفی تراکمی مبتنی بر قاعده «تراکم ظنون» در معرفت شناسی اسلامی انجام شد که بر هم افزایی شواهد تفسیری و انسجام مفهومی محتواها تاکید دارد. مدل حاصل می تواند به عنوان چارچوب بومی برای فهم شفقت به خود در متون اسلامی و نیز مبنایی برای مطالعات روانشناختی و طراحی مداخلات مبتنی بر معنویت مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

شفقت به خود ، صحیفه سجادیه ، دعای مکارم الاخلاق ، تحلیل محتوای متون دینی ، تراکم ظنون