کارکرد قصص موسی (ع) در فرآیند تحول فرهنگی جامعه اسلامی: از اصلاح ذهنیت جاهلی تا نهادسازی تمدن توحیدی

قصص قرآن، صرفا روایت های تاریخی نیستند، بلکه کارکردی تمدنی و تربیتی در فرایند شکل دهی فرهنگ دینی جوامع دارند. در این میان، داستان حضرت موسی(ع) که در بیش از سی سوره و با بسامد بالا بازگو شده، از برجسته ترین ابزارهای قرآن برای هدایت تدریجی جامعه نبوی به شمار می آید. مسئله اصلی این پژوهش آن است که قصص موسی(ع) چگونه در دو دوره مکی و مدنی، کارکرد خود را از اصلاح ذهنیت جاهلی به نهادسازی تمدن توحیدی تغییر داده است. این مقاله با رویکرد «تفسیر تنزیلی» و روش «تحلیل کیفی تطبیقی»، با بررسی آیات مرتبط در ترتیب نزول و تحلیل بافت اجتماعی مکه و مدینه، به واکاوی تحول کارکرد این قصص می پردازد. یافته ها نشان می دهد در سوره های مکی، قصص موسی(ع) سه نقش اصلی در تحول فرهنگی جامعه اسلامی داشته است: تحول در باور (جهان بینی توحیدی، معاد و نفی سلطه)، تحول در شناخت (تقویت ذهنیت انتقادی و تحلیل تاریخی) و تحول در مهارت (مدیریت بحران، وحدت و عدالت). در مقابل، در سوره های مدنی، همان قصص به ابزار امت سازی و نهادسازی اجتماعی تبدیل شده و بر اصولی چون مسئولیت پذیری جمعی، مقابله با نفاق و نهادینه سازی عدالت تاکید دارد. بدین ترتیب، قصص موسی(ع) در مسیر گذار جامعه اسلامی از اصلاح ذهنیت تا تاسیس تمدن توحیدی، نقش یک نقشه راه فرهنگی را ایفا می کند.

کلیدواژه ها:

قصص موسی(ع) ، تحول فرهنگی ، تمدن اسلامی ، سوره های مکی و مدنی ، نهادسازی