بررسی نظام فضایی در مساجد (مطالعه موردی: مساجد دوره قاجار شیراز)

نظام فضایی در بناهای مذهبی، بیانگر چگونگی سازمان دهی، پیوند، توالی و سلسله مراتب فضاهاست و بر ادراک، رفتار و تجربه کاربران تاثیر دارد. در مساجد، این نظام افزون بر پاسخ گویی به نیازهای عملکردی، زمینه ارتباط میان ظاهر و باطن فضا و تقویت تجربه معنوی را فراهم می کند. مساجد دوره قاجار شیراز نمونه های برجسته ای اند که در آن ها مفاهیمی مانند محرمیت، خوانایی، عمق، هم پیوندی و کیفیت بصری تجلی یافته اند. هدف پژوهش، شناسایی و تحلیل مولفه ها و بن مایه های موثر بر نظام فضایی مساجد قاجاری شیراز و بررسی کاربرد آن ها در طراحی مساجد معاصر است. روش پژوهش ترکیبی و در دو مرحله انجام شد. نخست، برای شناسایی و وزن دهی عوامل و بن مایه های نظام فضایی، پرسشنامه ای محقق ساخته توسط ده متخصص آشنا با مساجد قاجاری تکمیل شد و متخصصان با روش نمونه گیری گلوله برفی انتخاب شدند. سپس، از میان بیست ودو مسجد قاجاری شیراز، ده مسجد انتخاب و ساختار فضایی آن ها با استفاده از روش نحو فضا و نرم افزار دپ مپ تحلیل شد. بن مایه های بررسی شده شامل عمق فضایی، قابلیت دید، هم پیوندی، نمودار توجیهی و شاخص خوانایی بود و نتایج تحلیل پلان ها، داده های نرم افزاری و پاسخ های پرسشنامه ارزیابی شدند. یافته ها نشان داد که نظام فضایی مساجد قاجاری شیراز در طول زمان تکامل یافته و متناسب با نیازهای اجتماعی، تعداد فضاها و مساحت بناها گسترش پیدا کرده است. شبستان ها به عنوان فضاهای عمومی از خوانایی درجه اول برخوردار بودند، در حالی که فضاهای دنج و محصور در انتهای آن ها برای تامین خلوت و محرمیت شکل گرفته بودند. سایر فضاها نیز در درجه دوم دسترسی قرار داشتند و از محرمیت بیشتری برخوردار بودند. الگوی ورود به مساجد در دو گونه، شامل ورودی های متعدد و غیرمستقیم متصل به بافت شهری و یک ورودی اصلی با پلان ساده تر، شناسایی شد. همچنین، مقدار ۰٫۹ به عنوان معیار مطلوب خوانایی پیشنهاد شد؛ به گونه ای که مقادیر بالاتر از آن نشان دهنده سلسله مراتب فضایی مناسب است. نتایج نهایی دو عامل را آشکار ساخت: عامل محرمیت، متشکل از عمق فضایی، هم پیوندی و نمودار توجیهی، و عامل بصری، شامل قابلیت دید و خوانایی. در نسخه بازنویسی شده، نتیجه به صورت «محرمیت با بیشترین تاثیر، خوانایی در رتبه بعد و عمق فضایی با کمترین تاثیر» تنظیم شده است؛ بنابراین عبارت متناقض «عامل بصری هم بیشترین و هم کمترین تاثیر را داشته است» حذف شده است. بر این اساس، به کارگیری ورودی های غیرمستقیم، مسیرهای حرکتی خوانا، تفکیک روشن حریم های عمومی، نیمه خصوصی و خصوصی، تقویت نشانه های بصری و ایجاد فضاهای خلوت می تواند به طور موثر به ارتقای انسجام فضایی، حفظ محرمیت، تسهیل ادراک کاربران و تقویت کیفیت معنوی مساجد معاصر کمک کند.

کلیدواژه ها:

Spatial Organization ، Qajar Mosques ، Shiraz Mosques ، Space Syntex. ، نظام فضایی ، مساجد قاجار ، مساجد شیراز ، نحو فضا.