تکلیف به عقب نشینی در دفاع مشروع؛ مطالعه تطبیقی حقوق ایران و ایالات متحده آمریکا

استفاده از نیروی مرگبار در دفاع مشروع، هنگامی که مدافع امکان ترک محل و اجتناب از رویارویی را دارد، از مسائل مناقشه برانگیز حقوق کیفری است. پرسش اصلی آن است که آیا مدافع پیش از توسل به نیرویی که نوعا قابلیت سلب حیات یا ایجاد صدمه شدید جسمانی دارد، مکلف به عقب نشینی است یا می تواند در برابر مهاجم ایستادگی کند. ماده ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی، دفاع را به ضرورت رفتار، وجود قرائن معقول یا خوف عقلایی و عدم امکان توسل موثر و فوری به قوای دولتی مشروط کرده، اما درباره تاثیر امکان عقب نشینی حکم صریحی ندارد. در حقوق ایالات متحده آمریکا نیز راه حل واحدی وجود ندارد و باید میان قاعده تکلیف به عقب نشینی، قانون مجازات نمونه، دکترین قلعه و قوانین اصل ایستادگی تفکیک کرد. پژوهش حاضر با روش تحلیلی - تطبیقی و رویکرد کارکردی و هنجاری، جایگاه عقب نشینی را در ساختار دفاع مشروع بررسی می کند. یافته تحقیق نشان می دهد که در حقوق ایران، تکلیف مستقل و مطلقی به عقب نشینی وجود ندارد؛ بااین حال، امکان واقعی، فوری و ایمن خروج می تواند یکی از قرائن موثر در احراز ضرورت استفاده از نیروی مرگبار باشد. صرف وجود راه فرار، بدون احراز آگاهی مدافع، امکان عملی خروج و فقدان خطر افزوده برای او یا اشخاص ثالث، برای نفی دفاع مشروع کافی نیست. بر این اساس، ارزیابی عقب نشینی باید بر پایه معیاری تلفیقی و متناسب با اوضاع واقعی حادثه انجام شود.

کلیدواژه ها:

Self-Defense ، Duty to Retreat ، Deadly Force ، Stand Your Ground ، Castle Doctrine. ، دفاع مشروع ، نیروی مرگبار ، تکلیف به عقب نشینی ، اصل ایستادگی ، دکترین قلعه ، ضرورت دفاع