تاثیر فعالیت های خانه انصاف بر وضعیت اجتماعی روستاهای بوشهر در دوره محمدرضا پهلوی (۱۳۴۲-۱۳۵۷)

مشارکت محوری به عنوان بستر اصلی دگرگونی اجتماعی، ریشه های تاریخی خود را در ایران پس از مشروطه جستجو می کند. در راستای اصلاحات ساختاری انقلاب سفید در دوره محمدرضا شاه، نهاد «خانه انصاف» براساس اصل نهم این برنامه تاسیس شد. هدف از ایجاد این نهاد، جایگزینی سازوکار دادرسی سنتی-محلی (متکی بر ریش سفیدی) با یک نظام نیمه قضایی رسمی و با حضور مستقیم روستاییان بود. با وجود اهمیت این نهاد نوگرایانه، تاثیر آن بر ساختار اجتماعی روستاهای دارای سنت قوی، مورد واکاوی کافی قرار نگرفته است. ازاین رو، پژوهش حاضر نقش خانه های انصاف در وضعیت اجتماعی روستاهای استان بوشهر (به عنوان یک نمونه موردی با ساختار سنتی و نفوذ مالکان) در بازه زمانی اجرای اصل نهم تا پایان دوره پهلوی را بررسی می کند. سوال اصلی پژوهش آن است که فعالیت خانه های انصاف بر ابعاد اجتماعی نظیر دادرسی محلی، تضعیف نهادهای سنتی و ارتقاء آگاهی های حقوقی چه تاثیری داشته است؟ در این پژوهش داده ها به صورت کیفی، از طریق روش های تاریخ شفاهی (مصاحبه با اعضا و مطلعین محلی) و اسنادی و کتابخانه‎ای (بررسی اسناد آرشیوی و مکاتبات دولتی) گردآوری شده است. درنهایت، تحلیل داده ها با بهره گیری از تحلیل تاریخی و مضمونی، به منظور تبیین پیامدهای اجتماعی عملکرد خانه های ‎انصاف در جامعه روستایی بوشهر، صورت گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که خانه های انصاف، اگرچه نهادی کاملا ریشه دار و مستقل نبودند، اما توانستند در بلندمدت، آگاهی حقوقی روستاییان را افزایش دهند، مشارکت اجتماعی را تقویت کنند، از شدت اختلافات محلی بکاهند و زمینه های تضعیف تدریجی ساختارهای قدرت سنتی را فراهم آورند. این نتایج حاکی از آن است که خانه های انصاف در روستاهای استان بوشهر، نقشی فراتر از یک نهاد اداری ایفا کرده و به عنوان عامل تغییر اجتماعی تدریجی در بستر جامعه ای سنتی عمل کرده اند.

کلیدواژه ها:

خانه انصاف ، انقلاب سفید ، وضعیت اجتماعی ، بوشهر ، پهلوی