طراحی مدل فراداده ای کودک محور سازمان دهی منابع اطلاعاتی کودکان: یک مطالعه فراترکیب

هدف: فراداده نقش میانجی در کشف، دسترسی، و اشتراک گذاری منابع بین کاربران و اطلاعات ایفا می کند. تمایز در شیوه های تفکر کودکان نسبت به بزرگسالان، استفاده از مدل های فراداده ای موجود را برای این گروه دشوار کرده است. کودکان در جایگاه کاربران سیستم های اطلاعاتی، نیازها و ویژگی های رشدی متفاوتی نسبت به بزرگسالان دارند، عواملی مانند رشد شناختی، حافظه، توانایی فراخوانی اطلاعات، رشد عاطفی-اجتماعی و فیزیکی بر تعامل آن ها با سیستم های بازیابی اطلاعات تاثیر می گذارند. طراحی مدل فراداده ای کودک­محور در سازمان دهی منابع اطلاعاتی لازمه دستیابی بهتر کودکان به منابع اطلاعاتی خواهد بود. این پژوهش با هدف طراحی مدل فراداده ای سازمان دهی منابع اطلاعاتی از دیدگاه کودکان انجام شد. روش: این مطالعه با رویکرد کیفی و با استفاده از روش فراترکیب هفت مرحله ای سندلوسکی و باروسو انجام شد. انتخاب این روش مبتنی بر نیاز به ترکیب نظام مند یافته های پراکنده و توسعه چارچوبی جامع برای درک ابعاد شناختی-ادراکی کودکان است. جامعه پژوهش شامل مقالات مرتبط در سه حوزه اصلی رفتار اطلاع یابی کودکان، انتخاب منابع اطلاعاتی، و فراداده های کودک محور بود. برای تعیین کلیدواژه ها از اصطلاح نامه های معتبر تخصصی استفاده شد. تمرکز جست وجو بر منابعی بود که به دیدگاه کودکان، والدین، مربیان، و متخصصان حوزه کودک در مورد انتخاب و سازمان دهی منابع اطلاعاتی کودکان پرداخته بودند و منابعی که به استانداردهای فراداده ای موجود اشاره داشتند، انتخاب نشدند. پس از جست وجوی منابع به روش نظام مند در پایگاه های اطلاعاتی داخلی و خارجی (پایگاه استنادی علوم جهان اسلام، مگیران، نورمگز، ایرانداک، سید، سیویلیکا، وب آوساینس، اسکوپوس، امرالد، ساینس دایرکت، و پروکوئست) و اعمال معیارهای ارزیابی انتقادی، ۱۸ مقاله انتخاب و کدگذاری شدند. روایی پژوهش با برنامه مهارت های ارزیابی حیاتی، فرایند کدگذاری توصیفی که در آن مفاهیم کلیدی با حفظ بافت اصلی متن استخراج و طبقه بندی شد، در سه مرحله و با نظارت دو محقق انجام شد. با محاسبه ضریب کاپای ۸۹ درصد، پایایی و اعتبار کدگذاری تحلیل تایید شد. یافته ها: تحلیل داده ها به استخراج ۱۲۸ کد اولیه انجامید که پس از ترکیب کدهای مشابه، در قالب ۱۶ مفهوم اصلی و سه مقوله دسته­بندی شد: ۱) ویژگی های مربوط به منبع (شامل مفاهیم اطلاعات کتاب شناختی، جلد کتاب، کتاب های داستان، تصویر یا تصاویر، کاراکتر یا کاراکترها، آیتم یا موجودیت، مشخصات ظاهری، ژانر، فروست (دنباله)/ بخش کتاب و غیرداستان)، ۲) ویژگی های مربوط به کاربر (شامل مفاهیم احساسات، آشنایی یا دانش پیشین، و قابلیت فهم)، ۳) ویژگی های مشترک کاربر-منبع (شامل مفاهیم جدیدبودن، ترغیب شدن، و پیچیدگی). در پاسخ به پرسش دوم پژوهش، با توجه به اینکه بیشتر فراداده های استخراج شده، توصیفی بودند، مدل فراداده ای کودک محور با اتکاء بر چارچوب استاندارد فراداده هسته دوبلین کور و با بهره گیری از مدل انتزاعی به مدل فراداده ای سازمان دهی کودک محور تبدیل شد. این مدل بر توسعه عناصر توصیفی با رویکرد کودک محور تاکید دارد، بدون آن که مقادیر از پیش تعیین شده را تجویز کند. ساختار مدل از چارچوب جفت ویژگی-مقدارتبعیت می کند که در آن ویژگی به جنبه های توصیفی منبع (مانند عنوان) و مقدار به داده های مرتبط (مانند نام کتاب) اشاره دارد. عناصر اصلی مدل شامل نام، تعریف، نظر، اصلاح، و نوع مقدار بوده که برخی از آن ها اجباری و برخی اختیاری هستند. گروه بندی این عناصر با توجه به معیارهای شناختی کودکان انجام شد. در این مدل عناصر تکراری زیر مجموعه عناصر مرتبط و عناصری که قابلیت عملیاتی شدن نداشتند حذف شدند. در بخش تحلیلی، مدل حاضر ارزش مقادیر داده را مانند فایل های مستند، سرعنوان های موضوعی، و اصطلاح نامه های خاص کودکان پوشش نمی دهد. توجه به فراداده های فرهنگی، اجتماعی، و شناختی کودکان در بافت های مختلف بازیابی اطلاعات لازمه تکمیل مدل و بهبود دستیابی کودکان به اطلاعات است. نتیجه گیری: مدل نهایی ارائه شده به­عنوان چارچوب علمی سازمان دهی منابع کودکان در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی استفاده شود و گامی موثر درراستای بهبود خدمات اطلاعاتی به این گروه سنی محسوب می شود. این مدل انعطاف پذیر، امکان بهره گیری از استانداردهای موجود مانند سرعنوان های موضوعی را فراهم می آورد، همچنین هم زمان با حفظ اصول استانداردسازی، امکان تطبیق پذیری با نیازهای مختلف در توصیف منابع کودکان را ایجاد می کند.

کلیدواژه ها:

فراداده ، سازمان دهی اطلاعات ، بازیابی اطلاعات ، رفتار اطلاع یابی ، منابع اطلاعاتی ، کودک