تحلیل و نقد مبانی استخلاف از دیدگاه اشاعره با تاکید بر ناسازگاری های درونی

مسئله شیوه های تعیین امام همواره از مباحث چالش برانگیز میان اندیشمندان اشعری بوده است. در این میان، استخلاف به عنوان یکی از مهم ترین راه های مشروعیت بخشی به حکومت و تعیین خلیفه از سوی اشاعره مطرح شده است. به باور ایشان، استخلاف خلیفه دوم توسط خلیفه اول، دلیلی بر اثبات و انعقاد امامت وی محسوب می شود و این روش، در مقایسه با دیگر شیوه های تعیین امام، به عنوان طریقی مستقل شناخته شده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی نوآورانه در دو جهت از نقدهای پیشین متمایز می شود: نخست، کشف «دور روش شناختی» در استدلال اشاعره (اتکای استخلاف به اجماع و سیره خلفا درحالی که خود این دو نیازمند اثبات مقدمی امامت اند)؛ و دوم، ارائه «نقد درونی رفتاری» براساس تضاد سیره عملی خلیفه دوم با سنت نبوی. یافته های تحقیق نشان می دهد که: اولا، ادعای اجماع در مشروعیت بخشی به استخلاف نه تنها تحقق نیافته، بلکه با مبانی خود اشاعره نیز ناسازگار است؛ ثانیا، روایات مورد استناد اشاعره افزون بر ضعف سندی، از جهت دلالت نیز فاقد توانایی اثبات استخلاف به عنوان روشی مستقل می باشند؛ و ثالثا، فردی که خود در مواضع متعدد (مانند صلح حدیبیه، منع تدوین حدیث، و اعتراض به نماز بر زن تائبه) سیره نبوی را نپذیرفته، نمی تواند با استناد به همان سیره، مشروعیت روش استخلاف را اثبات کند. بنابراین، استخلاف به عنوان روشی مستقل در تعیین امام، نه تنها از پشتوانه منطقی مستحکم برخوردار نیست، بلکه با مبانی خود اشاعره (حجیت اجماع، حجیت سیره نبوی، و عدم عصمت خلفا) نیز در تعارض درونی قرار دارد.

کلیدواژه ها:

استخلاف ، امامت ، اشاعره ، نقد درونی ، دور روش شناختی ، تضاد سیره