<span lang="FA">شناخت ویژگی<span dir="LTR" lang="EN-US"> <span lang="FA">های کالبدی فضایی قرارگاه<span dir="LTR" lang="EN-US"> <span lang="FA">های رفتاری در مسکن گروه<span dir="LTR" lang="EN-US"> <span lang="FA">های کم<span dir="LTR" lang="EN-US"> <span lang="FA">درآمد؛ <span lang="FA">نمونه مورد مطالعه: محله پنج<span dir="LTR" lang="EN-US"> <span lang="FA">تن مشهد

اهداف و پیشینه: با رشد سریع شهرنشینی، تامین مسکن گروه های کم درآمد از مهم ترین چالش ها گردید. اغلب طرح های اجرایی مربوط به این گروه کیفیت قابل قبولی ندارند. در محیط های مسکونی مقرون به صرفه، با توجه به محدودیت های ابعاد واحدهای مسکونی، موفقیت طراحان در گرو اولویت بخشی به نیازهای استفاده کنندگان به جای تصمیم گیری های فردی است. ازطرفی، چینش هر فضا می تواند بر رفتار ساکنان اثر بگذارد. ازاین رو، توجه به نظام فعالیت ها و قرارگاه های رفتاری در مسکن گروه های کم درآمد، به خصوص با نظر به تفاوت های فرهنگی، ضرورت بیشتری می یابد. در مطالعات پیشین، عوامل موثر بر سازماندهی قرارگاه های رفتاری به دو دسته کالبدی فضایی و فرهنگی تقسیم شده و سازماندهی قرارگاه های رفتاری از طریق شناسایی مولفه های این دو عامل صورت گرفته است: اول مولفه های محیط کالبدی فضایی شامل پیکربندی فضایی و عناصر ثابت و نیمه ثابت و دوم مولفه های فرهنگی. هدف در این تحقیق شناخت ویژگی های کالبدی فضایی قرارگاه های رفتاری و رابطه میان آنها در مسکن کم درآمدهاست. مواد و روش ها: تعداد ۱۰ خانه در محله پنج تن در منطقه ۴ مشهد به دلیل قرارگیری با توجه به ویژگی های آنها از قبیل مسکن (آپارتمانی با عرصه سکونت اشتراکی)، مالک بودن، و مساحت قطعه زمین ۸۰-۱۲۰ متر مربع با عرض حداکثر ۷ متر و حداقل ۲۰ سال مدت سکونت مالک در خانه انتخاب و بررسی شد. داده ها از دو طریق کسب اطلاعات محیطی (به صورت نقشه، کروکی، عکس و فیلم) و مصاحبه های ساختارنیافته (عمیق) گردآوری شد. با توجه به سازمان یافتن فعالیت های انسان در زمان، مطالعه قرارگاه های رفتاری انجام پذیرفت. مولفه های استخراج شده از مصاحبه هفتم عامل جدیدی به دست ندادند. بااین حال، برای اشباع کامل نظری با ۳ فرد دیگر نیز مصاحبه شد. در این پژوهش، در زمان ها و رویدادهای مختلف به طور متعدد و چندمرتبه با هر فرد در طی مدت زمان یک سال مصاحبه شد تا مقوله های حاصل از تجزیه وتحلیل داده ها درست فهم شود. داده ها با روش تحلیل محتوا بررسی گردید و کدگذاری (در سه مرحله کدگذاری باز، محوری، و انتخابی) و دسته بندی داده های گردآوری شده مصاحبه ها با نرم افزار انجام شد. نتایج و جمع بندی: در این پژوهش هفت قرارگاه رفتاری ذیل (به ترتیب بالاتر بودن فراوانی) شناسایی شدند: نشیمن، پذیرایی، حیاط و بام، آشپزخانه، کسب وکار خانگی، اتاق، و محدوده جلو در خانه. نشیمن، خود با مجموعه وسیعی از قرارگاه های رفتاری، مرکز اصلی فعالیت ها در خانه است و نقش مهمی در تعاملات خانوادگی دارد. پذیرایی (ادغام شده با نشمین) نمادی از شان صاحب خانه و دارای امکان فعالیت هایی نظیر دورهمی های خویشاوندی است. حفظ حریم بصری با فضای آشپزخانه و جادار بودن از مهم ترین خصایص این فضاست. به خاطر شرایط معیشتی گروه، وجود فضایی برای کسب وکار خانگی (به ویژه آشپزخانه) اهمیت بسیاری دارد. قرارگاه های رفتاری ویژگی های متفاوتی دارند؛ عامل زمانمند بودن قرارگاه ها مستقیما بر کالبد آنها اثر می گذارد. در کم درآمدها دو فعالیت اساسی دورهمی های خانوادگی و مراسم مذهبی بر ویژگی های کالبدی فضایی و نحوه سازماندهی قرارگاه ها اثر چشمگیری دارند. تامین دیوار تکیه گاه و جانمایی مناسب فضاها (برای ایجاد مسیر رفت وآمدکوتاه) راهکارهای طراحی هستند که به شکل گیری بهتر دو فعالیت مذکور کمک می کنند. فضاهای باز و نیمه باز، وجود ایوانی مسقف، و ارتباط ایوان با فضای آشپزخانه از عوامل ایجاد محیطی مناسب هستند. موضوع دیگر اینکه تغییری کوچک در کالبد یک قرارگاه می تواند بر نحوه زندگی و فعالیت های ساکنان بسیار موثر باشد. ساکنان این امر را اغلب در زندگی خود به شکلی ساده اما هوشمندانه انجام می دهند. در مطالعه حاضر با بررسی یک ساله قرارگاه های رفتاری در گروهی از ساکنان، تصویر عملی از قرارگاه های رفتاری به دست آمد که با آن طراحان محیط به مسیری صحیح هدایت شوند. چنین کاری محیط های زندگی ای واقعی می طلبد و محققان باید مستقیم، صمیمی، و طولانی مدت با افراد تماس داشته باشند.

کلیدواژه ها:

محیط های مسکونی ، مسکن قشر کم درآمد ، فعالیت های روزمره ، قرارگاه های رفتاری ، Maxqda