زمان شناسی صدرایی و نظریه زمان روایی در ادبیات: رهیافتی فلسفی به ساختار زمانی متن(مطالعه موردی گیله مرد از بزرگ علوی)

این پژوهش با هدف ارائه نظریه ای جامع درباره زمان روایی در ادبیات، براساس مبانی زمان شناسی ملاصدرا صورت گرفته است. درحالی که رویکردهای غالب در نظریه ادبی، زمان را به مثابه چارچوبی صوری یا مجموعه ای از تکنیک های روایی تحلیل می کنند، این مقاله با بهره گیری از مفاهیم بنیادین حکمت متعالیه-ازجمله «مقدار حرکت جوهری»، «اکنون سیال»، «وحدت اتصالی و کثرت تجددی»، «حرکت جوهری»، و تمایز سه گانه «زمان-دهر-سرمد»- فهمی هستی شناختی از زمان روایی ارائه می دهد. براساس این رویکرد، زمان روایی نه ظرفی بیرونی که رویدادها در آن قرار گیرند، بلکه خود هویت و وجود تدریجی متن است که در تعامل با خواننده تحقق می یابد. مقاله نشان می دهد که زمان روایی «مقدار حرکت متن» است و دارای وحدت اتصالی (پیوستگی ارگانیک اجزا) و کثرت تجددی (تفرد هر لحظه) می باشد. همچنین، مفهوم «حرکت جوهری» امکان تحلیل عمیق تری از دگرگونی شخصیت ها را فراهم می آورد که فراتر از تمایز سطحی میان شخصیت های «ایستا» و «پویا» است و به تحول ذاتی و هویتی شخصیت می پردازد. «اکنون سیال» نیز به فهم تجربه زمانی خواننده کمک می کند و نشان می دهد که خواننده نه صرفا دریافت کننده، بلکه سازنده زمان روایی است. تمایز سه گانه «زمان-دهر-سرمد» چارچوبی برای تحلیل لایه های معنایی متن ارائه می دهد: سطح روایت (زمان)، سطح تم و مضمون (دهر)، و سطح معنای مطلق (سرمد). در بخش کاربردی، این مفاهیم در تحلیل داستان «گیله مرد» بزرگ علوی به کار گرفته شده و نشان داده می شود که چگونه زمان روایی در این اثر ازطریق سه سطح حرکت (طبیعی، مکانی، و ذهنی-روانی) ساخته می شود، حرکت جوهری شخصیت اصلی در پنج مرحله تدریجی، پیوسته و ذاتی رخ می دهد، و تجربه خواننده در «اکنون سیال» با مدیریت ریتم، تکرار، و افق انتظار شکل می گیرد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که زمان شناسی صدرایی می تواند ابزارهای تحلیلی قدرتمندی برای نقد ادبی فراهم آورد و پلی میان سنت فلسفی اسلامی و نظریه ادبی معاصر بسازد.

کلیدواژه ها:

زمان شناسی صدرایی ، زمان روایی ، حرکت جوهری ، آن سیال ، زمان-دهر-سرمد ، گیله مرد ، نظریه ادبی