زیبایی شناسی نثر عرفانی در مقدمه فیه مافیه مولوی بر مبنای نظریه شهود–بیان از بندتو کروچه

مقدمه فیه مافیه واجد ساختاری است که در آن زبان از کارکرد صرف گزارشی فراتر رفته و به عرصه آفرینش معنا و تجربه زیسته حقیقت بدل می گردد. مسئله اصلی پژوهش آن است که این شیوه بیان چگونه می تواند در چارچوبی فلسفی و نه صرفا بلاغی یا ادبی تبیین شود. پژوهش حاضر با تکیه بر نظریه زیبایی شناسی فلسفی «شهود–بیان» بندتو کروچه به تحلیل نثر عرفانی مولانا در مقدمه فیه مافیه می پردازد. براساس این نظریه، اثر هنری حاصل وحدت تفکیک ناپذیر شهود و بیان است؛ شهود به عنوان ادراک بی واسطه و زنده حقیقت و بیان به مثابه تجسد ضروری و خودانگیخته همان ادراک درصورت حسی– نمادین. این چارچوب نظری امکان آن را فراهم می آورد که عناصر زبانی و بلاغی متن نه به عنوان ابزارهای تزئینی، بلکه به مثابه جلوه های ضروری بیان شهودی فهم شوند. روش پژوهش توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر تحلیل کیفی نمونه های شاخص روایی، تمثیلی و استعاری از مقدمه فیه مافیه است. در این راستا، مولفه های سبکی و بلاغی مانند هنجارگریزی، موسیقی درونی کلام و تصویرپردازی، در نسبت مستقیم با لحظه ادراک عرفانی و فرایند بیان هنری تحلیل شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که مولانا در مقدمه فیه مافیه لحظه شهود عرفانی را به صورت بی درنگ و هم زمان در زبان متجسد می سازد؛ به گونه ای که عناصر بلاغی نه واسطه انتقال معنا، بلکه صورت تحقق خود معنا هستند. هنجارگریزی های زبانی امکان گسست از منطق مفهومی را فراهم می کنند و موسیقی کلام وحدت احساسی و شهودی متن را تقویت می کند. نتیجه آن است که نثر عرفانی مولانا نمونه ای برجسته از تحقق نظریه «شهود–بیان» در بستر فرهنگی–عرفانی اسلامی است و نشان می دهد که زیبایی در این نثر، غایتی خودبسنده نیست، بلکه راهی برای گشودن افق معرفت و ایجاد تحول درونی مخاطب است.

کلیدواژه ها:

زیبایی شناسی ، شهود ، بیان ، کروچه ، مولوی