چاپ نوشت (۲۴) : رسانه چاپ و بازآرایی منازعات فرقه ای در شبه قاره هند؛ مطالعه موردی تحفه اثناعشریه، صوارم الالهیات و حسام الاسلام

پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش رسانه چاپ در تحول منازعات مذهبی میان شیعه و اهل سنت در شبه قاره هند، به بررسی جایگاه سه اثر «تحفه اثناعشریه»، «صوارم الالهیات»، و «حسام الاسلام» در شکل گیری نخستین رقابت های چاپی میان دو جریان مذهبی می پردازد. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و بر پایه منابع کتاب شناختی، نسخه های خطی، چاپ های سربی و سنگی، فهرست های کتابخانه ای و اسناد تاریخی، روند تالیف، چاپ، انتشار، ترجمه و ردیه نویسی این آثار را بازسازی کرده است. یافته ها نشان می دهد «تحفه اثناعشریه»، با وجود تالیف در سال ۱۲۰۴ق، تا پیش از انتشار چاپی در سال ۱۲۱۵ق از تداول محدودی برخوردار بود و بازتاب چشمگیری در میان عالمان شیعه و اهل سنت نداشت؛ اما چاپ آن در کلکته با امکان تکثیر انبوه و توزیع گسترده، این اثر را به یکی از مهم ترین متون جدلی قرن سیزدهم هجری تبدیل کرد و موجی از ترجمه ها، چاپ های مکرر، تکمله ها و ردیه های فرقه ای را پدید آورد. مهم ترین واکنش شیعیان، انتشار دو کتاب «صوارم الالهیات» و «حسام الاسلام» اثر سید دلدارعلی نقوی بود که در همان شهر، همان چاپخانه و با شمارگانی بیش از «تحفه اثناعشریه» به چاپ رسید. این اقدام نشان می دهد که رقابت مذهبی از عرصه تالیف و استدلال فراتر رفت و رسانه چاپ، خود به بخشی از فرایند منازعه و ابزاری برای تثبیت هویت مذهبی، گسترش نفوذ گفتمانی و نمایش برتری فرقه ای تبدیل شد. ازاین رو، این پژوهش نتیجه می گیرد که در نخستین دهه های ورود چاپ به شبه قاره هند، فناوری چاپ نه صرفا وسیله ای برای انتقال دانش، بلکه عاملی فعال در بازآرایی مناسبات مذهبی، سازمان دهی رقابت های فکری و تشدید منازعات شیعه و اهل سنت بوده است.

کلیدواژه ها:

رسانه چاپ ، تاریخ چاپ ، شبه قاره هند ، تحفه اثناعشریه ، صوارم الهیات ، حسام الاسلام ، منازعات فرقه ای ، شیعه و سنی ، کتاب های جدلی ، چاپ فارسی ، کلکته ، قرن ۱۹ میلادی