حسرت تمدنی و ایدئولوژی احیا در یک منظومه فارسی شبه قاره ( متن کامل منظومه مد و جزر اسلام)

عبیدالله بسمل (۱۸۵۲ ۱۹۳۹م)، شاعر و نویسنده پارسی دان پنجاب، آثاری در زمینه ادبیات، تاریخ و اندیشه دینی از خود برجای گذاشته است. یکی از آثار کمترشناخته او منظومه فارسی مد و جزر اسلام است که در آن، تاریخ تمدن اسلامی در قالب روایتی از برآمدن، شکوفایی، انحطاط و امکان احیا بازنمایی می شود. شاعر با یادکرد عظمت علمی و سیاسی مسلمانان، سقوط بغداد و اندلس، گسترش استعمار و وضعیت محنت بار مسلمانان روزگار خود، گذشته، حال و آینده را در ساختاری زمانی و عاطفی به یکدیگر پیوند می دهد. مقاله حاضر، پس از توضیح مولفه های اصلی گفتمان تمدن اسلامی در دوره جدید و معرفی زندگی و آثار بسمل، منظومه او را با مسدس مد و جزر اسلام الطاف حسین حالی (۱۲۵۳–۱۳۳۳ق/۱۸۳۷–۱۹۱۴م و از مصلحان جریان علیگره و سر سید احمد خان) مقایسه می کند و سپس مهم ترین مضامین و اشعار آن را بررسی و عرضه می دارد. این بررسی نشان می دهد که «حسرت» در شعر بسمل صرفا اندوه بر گذشته ازدست رفته نیست، بلکه از طریق برانگیختن شرم، غیرت و همت، به نیرویی برای دعوت به تعلیم، تحقیق، صنعت، اتحاد و احیای جامعه اسلامی تبدیل می شود. نسخه خطی مبنای این پژوهش در کتابخانه کنگره آمریکا نگهداری می شود و تاکنون نسخه ای چاپی از این منظومه به دست نیامده است.

کلیدواژه ها:

عبدالله بسمل ، شبه قاره ، پنجاب ، تمدن اسلامی