عوامل موثر بر سازمان پذیری فضایی منظومه های روستایی؛ (نمونه موردی: منظومه مرکزی تنکابن)

سازمان فضایی سکونتگاه ها، مفهومی پویا، دیالکتیکی و چندلایه است که در چارچوب پارادایم فضای رابطه ای و رویکرد شبکه ای، نه به عنوان ساختاری ایستا، بلکه به مثابه بستری برای تعاملات چندسطحی انسانی، اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیکی تحلیل می شود. مطالعه موردی منظومه مرکزی شهرستان تنکابن نشان می دهد که این منطقه در حال گذار از ساختار متمرکز قطبی با محوریت شهر تنکابن به الگوی چندمرکزی غیرمتمرکز است. پژوهش حاضر با بهره گیری از پارادایم کیفی و روش نظریه زمینه ای، از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۱۷ مشارکت کننده و تحلیل سه مرحله ای کدگذاری (باز، محوری و گزینشی) در نرم افزار «Atlas.ti»، به تبیین نیروهای موثر بر این تحول پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که گذار از ساختار سلسله مراتبی به ساختار شبکه ای در منطقه از زنجیره علی چهارمرحله ای پیروی می کند: (۱) مزیت جغرافیایی و مجاورت فضایی به عنوان شرایط زمینه ای؛ (۲) توسعه و تجهیز شبکه حمل ونقل و فناوری اطلاعات به عنوان شرایط علی؛ (۳) جریان سرمایه و جمعیت از کلان­شهرها در قالب گردشگری و خانه های دوم همراه با سرمایه داری مستغلات به عنوان عوامل مداخله گر؛ (۴) تعدیل در تمرکزگرایی که منجر به نقش پذیری فعال سکونتگاه های میانی (ولی آباد، سلیمان آباد، عماریه، لزربن) و شکل گیری الگوی «مرکزیت توزیع شده» شده­است. این تحول در بستر تعامل چرخه ای و همزمان سه مکانیزم «تجمع و پراکندگی»، «تعارض و تعادل» و «هم افزایی و همزیستی» معنا می یابد؛ اما تداوم و پایداری این ساختار در بلندمدت، بدون بازتعریف بنیادین نظام برنامه ریزی فضایی میسر نخواهد بود؛ بازتعریفی که در آن الگوی سلسله مراتبی به نفع الگوی شبکه ای کنار گذاشته شود و سیاست گذاری ها براساس مناطق عملکردی واقعی، نه تقسیمات خشک اداری، جهت گیری کنند.

کلیدواژه ها:

فضای رابطه ای ، فضای شبکه ای ، منظومه تنکابن ، سازمان پذیری فضایی ، یکپارچگی فضایی