بررسی اثر سرریز فضایی عوامل نهادی بر کاهش نابرابری درآمدی

چکیده گسترده:معرفی:امروزه مفهوم نابرابری گسترش پیداکرده و در همین راستا راه های مقابله با آن نیز افزایش یافته است. با وجود رشد اقتصادی بسیاری از کشورها، نابرابری کاهش چشمگیری نداشته و حتی در برخی موارد افزایش یافته است. بنابراین، بررسی تاثیر عوامل موثر بر کاهش نابرابری همواره مورد توجه اقتصاددانان و سیاست گذاران بوده است. از جمله عوامل مهم در این زمینه، کیفیت نهادی و رشد اقتصادی هستند. نهادهای موثر مانند حکومت شفاف و کارآمد، رعایت حقوق مالکیت و وجود قانون و نظم قوی می توانند نقش مهمی در کاهش نابرابری ایفا کنند.مطالعات اخیر نیز این اهمیت را تایید می کنند. به عنوان مثال، پژوهش آقایی و همکاران (۱۴۰۲) در فصلنامه اقتصاد مقداری نشان می دهد که بهبود کیفیت نهادها و حکمرانی خوب تاثیر معناداری بر کاهش نابرابری درآمدی در کشورهای درحال توسعه دارد و شاخص هایی چون حاکمیت قانون و اثربخشی دولت بیشترین اثر را دارند. همچنین، انصاری و جعفری (۱۴۰۱) در مطالعه ای دیگر در همان مجله، با استفاده از مدل اقتصادسنجی فضایی، به این نتیجه رسیده اند که رشد اقتصادی و سرمایه انسانی در کشورهای آسیایی نه تنها بر نابرابری داخلی اثر می گذارند، بلکه دارای سرریز فضایی مثبت نیز هستند؛ یعنی نابرابری در یک کشور می تواند از طریق روابط اقتصادی و جغرافیایی به کشورهای همسایه منتقل شود. بر اساس گزارش بانک جهانی (۲۰۲۳)، نابرابری در جهان روندی فزاینده داشته و مانع از بهبود کامل اقتصادها پس از همه گیری COVID-۱۹ شده است. افزایش نابرابری می تواند پیامدهای گسترده ای در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی داشته باشد. گزارش پایگاه جهانی درآمد و ثروت نیز نشان می دهد که از سال ۱۹۸۰، یک درصد ثروتمندترین افراد جهان درآمد خود را حدود ۲۷ درصد افزایش داده اند، درحالی که این میزان برای ۵۰ درصد فقیرترین افراد تنها ۱۲ درصد بوده است. خاورمیانه و غرب آسیا در این میان نابرابرترین مناطق جهان محسوب می شوند.از این رو، بررسی تاثیر عوامل نهادی بر کاهش نابرابری در کشورهای منتخب آسیایی در دوره زمانی ۱۹۹۰–۲۰۲۰ با استفاده از رهیافت اقتصادسنجی فضایی می تواند دیدگاه جدیدی درباره نقش مجاورت جغرافیایی کشورها در انتشار یا کاهش نابرابری ارائه دهد.همچنین، پژوهش های اخیر در حوزه اقتصادسنجی فضایی نشان می دهند که شمول مالی می تواند اثر منفی و معناداری بر نابرابری درآمدی داشته باشد و در برخی الگوهای فضایی، آثار سرریز آن به مناطق دیگر نیز مشاهده می شود (پیرزادی و همکاران، ۱۴۰۳). از سوی دیگر، مطالعات فضایی بر وجود سرریز میان مناطق و انتقال آثار سیاست های اقتصادی از یک منطقه به مناطق مجاور تاکید دارند (خداوردی سامانی و همکاران، ۱۴۰۴). متدولوژی:با در این پژوهش، روش تحقیق از نوع تحلیلی و اقتصاد سنجی است. داده های این پژوهش از بانک جهانی، سایت روندهای کلان و سایت OECD جمع آوری شده است. از نرم افزار STAT ۱۷  برای برآورد مدل استفاده شده است. برای اینکه در داده پانلی، با ترکیب داده ها در دو بعد(زمان و مکان)، امکان بررسی تغییرات داده ها بوجود آمده و در عین حال مشکل هم خطی (Colinearity)  نیز کاهش می یابد. داده پانلی و تحلیل پانلی، امکان مطالعه مدل های رفتاری پیچیده تر را فراهم می آورند. مدل استفاده شده در این پژوهش به شرح معادله ۱ زیر است: معادله ۱   که با بسط متغیرهای نهادی در معادله ۲ داریم: معادله ۲   تاثیرات فضایی در محاسبات عواملی هستند که با مکان متغیرها مرتبط هستند. اولین عامل موضوع وابستگی یا خودهمبستگی فضایی بین مشاهدات داده های نمونه در نقاط مختلف و عامل دوم، ساختار یا ناهمگونی فضایی که توسط روابط مدل برای حرکت در صفحه ایجاد می شود. مختصات با داده های نمونه تغییر می کند. برای تشخیص فضایی بودن داده ها نیاز به انجام آزمون های تشخیص فضایی است، اما توجه داشته باشید که انجام این آزمون یک نقطه ضعف در سری های زمانی پیچیده است که در آن امکان تشخیص همبستگی فضایی وجود ندارد. در این مطالعه همان طور که بیان شد چندین کشور که داری ارتباط جغرافیایی با شاخص کمیت پذیر هستند و این کشورها انتخاب شده در این پژوهش دارای ارتباط مجاورتی با یکدیگر هستند. ماتریس وزنی از نوع مجاورت استبرای معرفی مدل به نرم افزار استاتا استفاده می شود که از یک روش جدید برای برآورد مدل اقتصادسنجی فضایی از نوع دادهای پانل استفاده می کند. با این روش می توانیم مجموعه ای از مدل های ثابت و تصادفی را برای مدل در نظر بگیریم و با استفاده از آزمون هاسمن بهترین مدل را از میان مدل های SAR،SDM،SAC، SEM و GSPRE را انتخاب می شود. با برآوردی های انجام شده مدل SAC انتخاب و برای آزمون داده های تابلویی و داده های تلفیقی، از آماره اف-لیمر استفاده شده است. برای انتخاب مدل اثرات ثابت و تصادفی می توان از آزمون های متفاوتی استفاده کرد. به دلیل وابستگی فضایی در تحقیق، مدل سازی این تحقیق در بعد فضا صورت گرفته به همین دلیل از مدل پانل فضایی SAC، استفاده می کنیم . برای انتخاب بین اثرات ثابت و تصادفی آزمون هاسمن صورت گرفته و نتایج به دست آمده بیان کننده کارایی بیشتر اثرات ثابت نسبت به اثرات تصادفی است بنابراین به بررسی اثرات ثابت می پردازیم. یافته­ها:نتایج پژوهش نشان می دهد که عوامل نهادی تاثیرات فضایی مثبت و معناداری را هم به طور مستقیم و غیرمستقیم بر نابرابری در کشورهای مورد بررسی دارند. رشد اقتصادی، ثبات دولت، کنترل فساد، شاخص دموکراسی و توسعه مالی تاثیر مثبت و معناداری بر روی کاهش نابرابری دارند نتیجه:کیفیت عوامل نهادی با تاثیرگذاری در زمینه های آزادی بیان و پاسخگو بودن دولت باعث بهبود عملکرد دولت می شود. رشد اقتصادی می تواند رفاه و فرصت ایجاد کند. رشد قوی فرصت های شغلی جدید ایجاد می کند که باعث افزایش درآمد افراد فقیر می شود و انگیزه آن ها را برای سرمایه گذاری روی فرزندانشان افزایش می دهد. رشد اقتصادی درآمد کل جامعه را افزایش می دهد و شغل و درآمد و فرصت بیشتری ایجاد می کند که می تواند دوباره توزیع شود.همچنین، توسعه مالی باعث دسترسی افراد کم درآمد به منابع مالی و اعتباری می گردد. سیستم مالی کارا می تواند سرمایه گذاری را به بهترین مسیر هدایت کند. نتایج تحقیق تاثیرات توسعه مالی کارا در کاهش نابرابری را تائید می کند.

کلیدواژه ها:

عوامل نهادی ، نابرابری ، اقتصاد سنجی فضایی ، رشد اقتصادی