رهیافتی بر زمینه های انعقاد قرارداد ۱۹۱۹ ایران و بریتانیا و فرجام آن

قرارداد ۱۹۱۹ ایران و بریتانیا، نقطه عطفی در تاریخ مناسبات بین المللی ایران در سده ی بیستم میلادی محسوب می شود. این توافق که به ابتکار لرد کرزن (وزیر خارجه بریتانیا) و با همکاری وثوق الدوله و کاکس (نماینده بریتانیا در ایران) تدوین و در بستر هرج ومرج پس از جنگ جهانی اول و ضعف شدید دولت مرکزی ایران منعقد گردید، درصدد بود تا سلطه ی سیاسی، اقتصادی و نظامی بریتانیا بر ایران را به صورتی نهادینه شده و رسمی تثبیت نماید. هدف بریتانیا از این قرارداد، ظاهرا کمک های مالی و نظامی برای حفظ و توسعه ی ایران بود، اما در حقیقت، انگیزه ی اصلی آن، تامین منافع استعماری، حفظ منابع نفتی و تضمین امنیت مستعمره ی مهم خود (هند) از طریق کنترل ایران به عنوان یک منطقه ی حائل بود. بااین حال، قرارداد ۱۹۱۹ به دلیل مخالفت های گسترده ی داخلی و خارجی هرگز به تصویب نهایی نرسید. ایرانیان این قرارداد را ناقض استقلال کشور و مغایر با قانون اساسی مشروطه می دانستند. دولت های روسیه، فرانسه و آمریکا، هرچند بر اساس منافع خود، اما در رقابت با بریتانیا، با آن مخالفت کردند. پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹، این قرارداد به طور رسمی لغو شد و سیاست بریتانیا در نفوذ بیشتر در ایران با شکست روبه رو گشت. حال سوال پژوهش این است قرارداد ۱۹۱۹ بر سیاست داخلی و روابط خارجی ایران چگونه تاثیر گذاشت و چه عواملی منجر به شکست آن شد؟. این مقاله با رویکردی توصیفی تحلیلی و با اتکا به اسناد و منابع تاریخی، به واکاوی ریشه ها و زمینه های شکل گیری این قرارداد، ازجمله اهداف بریتانیا در حفظ هندوستان، خلا قدرت ناشی از انقلاب ۱۹۱۷ اکتبر روسیه و نقش دولت وثوق الدوله می پردازد. سپس مفاد اصلی قرارداد و دلایل مخالفت های گسترده داخلی و بین المللی با آن را بررسی می کند. در نهایت، این پژوهش نشان می دهد که چگونه اتحاد نیروهای ملی، مذهبی و روشنفکری در کنار مخالفت قدرت های رقیب بریتانیا، منجر به شکست نهایی این قرارداد و به تعویق افتادن تحقق اهداف استعماری بریتانیا گردید، اما درعین حال، زمینه ساز وقوع کودتای ۱۲۹۹ و استقرار حکومت متمرکز پهلوی شد.

کلیدواژه ها:

قرارداد ۱۹۱۹ ، ایران و بریتانیا ، وثوق الدوله ، کودتای ۱۲۹۹ ش