اولویت بندی رویکردهای تولید علوم انسانی اسلامی با تکنیک تحلیل سلسله مراتبی (AHP)؛ مطالعه حلقه های مفقوده و چالش های زنجیره ارزش

علوم انسانی رایج در غرب، علی رغم تنوع مکاتب معرفت شناختی، عمدتا بر مبانی اومانیستی استوارند و منابع معرفتی فراتجربی را در فرآیند تولید علم کنار نهاده اند. این ویژگی موجب ناکارآمدی نسبی آن علوم در پاسخگویی به نیازهای معنوی، هویتی و ارزشی جوامع اسلامی شده است. درمقابل، اندیشه تولید «علوم انسانی اسلامی» با هدف تاسیس دانشی مبتنی بر وحی، عقل، شهود و تجربه، از دهه ها پیش در میان اندیشمندان مسلمان مطرح شده و نهادهای علمی متعددی در کشورهایی همچون ایران به آن اختصاص داده شده اند. با این حال، این جریان فکری با چالش های ساختاری و معرفتی ای مواجه است که ناشی از وجود حلقه های مفقوده در زنجیره ارزش تولید علم می باشند. زنجیره ارزش تولید علوم انسانی اسلامی، فرآیندی نظام مند از تدوین مبانی نظری تا استنباط نظریه، بازتعریف مفاهیم، طراحی راهکارهای کاربردی و نهادینه سازی است که در صورت وجود حلقه های مفقوده میان مراحل آن، خروجی نهایی کارآمدی حاصل نخواهد شد. سوال اصلی پژوهش این است که این حلقه های مفقوده کدامند و از میان چهار رویکرد اصلی تولید علوم انسانی اسلامی (تاسیسی، ترمیمی-تکمیلی، تهذیبی و توصیه ای) کدام یک در رفع هر یک از این حلقه ها کارآمدتر است؟ برای پاسخ، پژوهش حاضر با روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و با استفاده از پرسشنامه مقایسات زوجی در اختیار خبرگان انجام شد. ده معیار (حلقه مفقوده) از ادبیات استخراج و داده ها تحلیل شد. یافته ها نشان داد که «ارتباط بین نظریه و عمل» با وزن ۰.۱۵ مهم ترین حلقه مفقوده است و پس از آن به ترتیب «عدم تبیین دقیق تاثیر بنیان ها بر نظریات» (۰.۱۳)، «ضعف روش شناسی» (۰.۱۲) و «ضعف نقد و بازنگری» (۰.۱۲) قرار دارند. همچنین از نظر خبرگان، رویکرد ترمیمی-تکمیلی با امتیاز نهایی ۰.۳۲ بالاترین کارایی را در مواجهه با مجموعه حلقه ها دارد و رویکردهای تاسیسی (۰.۳۱)، تهذیبی (۰.۲۲) و توصیه ای (۰.۱۶) در رتبه های بعدی هستند. نتیجه آنکه سیاست گذاری برای تکمیل زنجیره ارزش علوم انسانی اسلامی باید بر پیوند نظریه و عمل متمرکز شود و راهبرد بهینه، تلفیقی از رویکرد ترمیمی در عرصه اجرا و رویکرد تاسیسی در بنیان های نظری است.

کلیدواژه ها:

Analytic Hierarchy Process (AHP) ، Islamic Humanities ، Value Chain ، Missing Links. ، علوم انسانی اسلامی ، زنجیره ارزش ، حلقه های مفقوده ، تحلیل سلسله مراتبی (AHP).