نقش طرح واره نیرو در فهم اخلاقی «صبر در جهاد» در قرآن کریم

«صبر» به مثابه مهار نفس در برابر دشواری ها، از مهم ترین فضایل اخلاقی در قرآن به شمار می آید، این مفهوم انتزاعی از رهگذر طرحوارههای تصوری که برآمده از تجربه زیسته انسان اند، قابل تبیین است. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که صبر در آیات مرتبط با جهاد چگونه بر مبنای طرحواره «نیرو» مفهوم سازی می شود. در این بررسی، با بهره گیری از روش معناشناسی شناختی و با استفاده از ابزار طرح واره های تصوری «ساحت مفهومی» نیرو بررسی شده و هم زمان با تکیه بر نظریه کنش گفتار، «ساحت زبانی» نیرو در تبیین مفهوم صبر مورد مطالعه قرار گرفته است. یافته ها نشان می دهد که «صبر» در آیات جهاد، کنشی اخلاقی و نیروبخش است. حضور طرح واره «نیرو» در دو ساحت معنا و کنش گفتار، بیانگر آن است که مفهوم سازی صبر در این آیات، با اتکا به الگوی نیرو، قابل تبیین است؛ بدین معنا که نیروی فشار ناشی از جهاد به مثابه نیروی بیرونی بازنمایی می شود و صبر به عنوان واکنشی اخلاقی در برابر این فشار، نقش نیروی مانع را ایفا می کند. در این میان نیروهای کنش گفتار در آیات، نیروی مانع صبر را تقویت کرده و زمینه پایداری مومنان را فراهم می سازند. تحلیل شدت نیروها نشان می دهد که صبر در این آیات از سطح توصیه اخلاقی فراتر رفته و به مانعی اخلاقی و فعال تبدیل می شود که فشارهای میدان جهاد را مهار کرده و رفتار جمعی مومنان را با اتکا به نیروهای توانایی و جذب موجود در کنش گفتارها سامان می دهد. بر این اساس، صبر با امر الهی شکل می گیرد و با وعده و محبت الهی استمرار می یابد.

کلیدواژه ها:

آیات صبر و جهاد ، طرح واره نیرو ، استعاره مفهومی صبر ، نیروی کنش گفتار