تحلیل جریان شناختی تقابل اعتقادی «منعم علیهم» با «مغضوب علیهم» و «ضالین» در سوره حمد

سوره حمد، به عنوان "ام الکتاب"، با ترسیم سه گانه "منعم علیهم"، "مغضوب علیهم" و "ضالین"، الگویی برای جریان شناسی هدایت و ضلالت در قرآن کریم ارائه می کند. مسئله اصلی این پژوهش، شناسایی مولفه اعتقادی مشترک دو جریان "مغضوب علیهم" و "ضالین" در تقابل با جریان "منعم علیهم" و تبیین علل شکل گیری این اشتراک اعتقادی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با بهره گیری از رویکرد تفسیر جریانی، بر پایه الگوی جریان شناسی سوره حمد، آیات مرتبط را تحلیل کرده و از داده های تاریخی و کلامی برای تبیین خاستگاه این جریان ها بهره گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که بنیادی ترین وجه تمایز جریان "منعم علیهم"، التزام به منطق توحیدی "کن فیکون" است؛ منطقی که آفرینش را فعل مستقیم و بی واسطه خداوند دانسته و هرگونه تصور مبتنی بر ولادت، توالد و انتساب فرزند به خداوند را نفی می کند. در مقابل، وجه مشترک "مغضوب علیهم" و "ضالین"، نسبت دادن فرزند به خداوند است؛ انگاره ای که قرآن از آن با تعبیر «یضاهئون قول الذین کفروا من قبل» یاد و نقد کرده است. دست کم بخشی از شکل گیری این باور اعتقادی را می توان حاصل برهم کنش عوامل درونی، از جمله غلو و تحریف آموزه های توحیدی میان اهل کتاب و عوامل بیرونی، همچون تاثیرپذیری از جریان های فرهنگی، اساطیری و فلسفی عصر دانست. برآیند این تحلیل آن است که جریان شناسی اعتقادی سوره حمد بر تقابل میان دو الگوی الهیاتی استوار است: الگوی "کن فیکون" که تبیین گر آفرینش بی واسطه و توحید خالص است و الگوی "ولادت" که با انتساب فرزند به خداوند، مبنای هم گرایی اعتقادی "مغضوب علیهم" و "ضالین" را تشکیل می دهد.

کلیدواژه ها:

ام الکتاب ، تفسیر جریانی ، منعم علیهم ، مغضوب علیهم ، ضالین ، کن فیکون