تبیین مفهوم «فتح» بر اساس تحلیل مضمون سوره فتح

سوره فتح از سور مدنی قرآن کریم، حول محور رویداد صلح حدیبیه و توصیف آن با عنوان «فتحا مبینا» شکل گرفته است. نسبت میان این رویداد و برداشت رایج از «فتح» به عنوان پیروزی نظامی از جمله مسائل این سوره است که پاسخ به آن، مستلزم بررسی ساختار معنایی سوره و نظام روابط میان مضامین آن بوده است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین مفهوم «فتح»، به شناسائی مضامین این سوره و کشف ارتباط میان آن‎ها پرداخته و به این پرسش پاسخ می دهد که مفهوم «فتح» در سوره مبارکه فتح چگونه تبیین شده است. بدین منظور، از رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون بازتابی (تماتیک) براون-کلارک با کدگذاری اکتشافی و بدون چارچوب از پیش تعیین شده، استفاده شده است . در نتیجه تحلیل داده ها، ۷۸ مضمون پایه در قالب ۱۲ مضمون سازمان دهنده تجمیع شدند و در نهایت ۴ مضمون فراگیر استخراج گردید: «نظام الهی در تحقق فتح»، «نقش و جایگاه پیامبر (ص) در زمینه سازی فتح»، «آزمون ایمان در مسیر شکل گیری فتح» و «سرانجام جبهه حق و باطل در فتح». تلفیق این مضامین نشان می دهد که سوره فتح، مفهوم «فتح» را به مثابه سنت الهی تربیت و تمایز مومنان از مخالفان معرفی می کند؛ سنتی که در چارچوب یک فرآیند بوده و اراده الهی، رسالت نبوی، آزمون های ایمانی و داوری میان جبهه ها، هر یک وجهی از آن را می سازد و در مجموع، جامعه ای را تشکیل می دهد که از درون، پالایش شده و همراه با پیامبر (ص)، به فتح حقیقی رهنمون می شود.

کلیدواژه ها:

سوره فتح ، تحلیل مضمون ، مفهوم فتح ، سنت الهی ، صلح حدیبیه