توصیف و تبیین اصل تعادل در انسان کامل با تاکید بر فلسفه صدرایی

از منظر حکمت متعالیه، انسان به عنوان موجودی در حال صیرورت، می تواند با طی مراتب وجودی به مرتبه ای از کمال دست یابد که در آن، ساحت های مختلف وجودی او در نوعی هماهنگی و جامعیت تحقق می یابند. این ویژگی در ادبیات فلسفی و عرفانی اسلامی در قالب مفهوم «انسان کامل» بیان شده است. پرسش اصلی این جستار آن است که ملاصدرا اصل تعادل را در انسان کامل چگونه توصیف و تبیین می کند؟ دستاوردهای این پژوهش عبارت اند از: نخست، در مقام توصیف تعادل انسان کامل در فلسفه صدرایی، شاهد آشنازدایی از «حد وسط» ارسطویی و ارتقای آن به «حدجامع» هستیم؛ به گونه ای که انسان کامل با این حد جامع، در اوج کمال خود قرار دارد و نه تنها واجد «وحدت در عین کثرت» است، بلکه «تعادل وجودی» میان ساحتها و ابعاد به ظاهر متعارض را  نیز برقرار می سازد و با ایجاد اتصال وجودی و عمیق اعتدال میان ظاهر و باطن، و شریعت و حقیقت، دنیا و آخرت، فرد و جامعه، الگویی هماهنگ و جامع ارائه می دهد. دوم، در فلسفه صدرایی می توان بر پایه مبانی ای همانند اصالت وجود، وحدت تشکیکی، حرکت جوهری، هماهنگی سه ساحت وجود، معرفت و عمل، و جمعیت وجودی، «تعادل» در انسان کامل را تبیین کرد؛ سوم، بر این اساس، تعادل وجودی در انسان کامل در سه ساحت معرفتی، وجودی و عملی تحقق می یابد. چهارم، کمال انسانی در حکمت متعالیه نه یک سویه و صرفا معنوی عرفانی، بلکه مبتنی بر توازن پویا میان ساحت های به ظاهر متعارض است.

کلیدواژه ها:

انسان کامل ، تعادل ، اتصال وجودی ، ملاصدرا