طراحی و اعتباریابی برنامه درسی تربیت معنوی دوره اول متوسطه با رویکرد سبک زندگی پویا

مقدمه : تربیت معنوی یک موضوع فرابرنامه درسی است که در یک درس خاص نمی گنجد. بلکه به تناسب ماهیت هر درس استقرار مفهومی و معنایی پیدا می کند و شیوع معنوی رخ می دهد. شبکه معانی در مجموع برنامه های درسی به شرط تدوین منطقی و علمی این شایستگی را دارد که ابعاد وجودی یادگیرنده را تحت تاثیر قرار دهد. گسترش رسانه ها و فضای مجازی، و تحولات سبک زندگی، ضرورت بازنگری جدی در مفهوم و روش های «تربیت معنوی» را بیش از گذشته آشکار ساخته اند. در این میان هیچ نظام تربیتی به اندازه نظام تربیتی اسلام بر تربیت دینی و معنوی تاکید نورزیده است(رهنمایی، ۱۳۸۸). بررسی پژوهش های انجام شده نشان می دهد که در دوره اول متوسطه (دوره حساس جوانی و شکل گیری هویت، نگرش و سبک زندگی) هنوز برنامه درسی ساختاریافته، بومی و متناسب با ویژگی های فرهنگی–ارزشی ایران برای «تربیت معنوی» تدوین و اجرا نشده است؛ اغلب فعالیت ها به شکل پراکنده یا غیررسمی انجام می شوند و فاقد چارچوب نظری و محتوایی منسجم هستند(متولی و شیری، ۱۴۰۴). این در حالی است که ارزیابی برنامه های درسی نشان می دهد. هدف بنیادین این پژوهش چیزی جز ایجاد توجه در مسئولان و متصدیان برنامه های درسی مدارس ایران نسبت به این بخش وجودی و به غایت مهم در انسان نبوده است؛ زیرا تربیت حقیقی ریشه در احساس دارد نه در عقل و توسعه حیات فکری، روحی و معنوی، نیز از طریق فرورفتن در معنا امکان پذیر می گردد. بنابراین سوال اصلی این پژوهش این است که طراحی و اعتباریابی الگوی برنامه درسی تربیت معنوی دوره اول متوسطه با رویکرد سبک زندگی پویا چگونه است و از چه اعتباری برخوردار می باشد؟ مواد و روش ها: این پژوهش با هدف طراحی و اعتباریابی برنامه درسی تربیت معنوی دوره اول متوسطه با رویکرد سبک زندگی پویا انجام شد. بنابراین رویکرد کیفی و از نوع چند روشی همچون مرور نظام مند، تحلیل مضمون و گروه کانونی است. حوزه پژوهش کلیه اسناد بالادستی از جمله سند تحول بنیادین، برنامه درسی ملی و مقالات علمی مرتبط با موضوع و مصاحبه با صاحبنظران و خبرگان در خصوص برنامه درسی تربیت معنوی که تعداد ۸ نفر و با رویکرد مبتنی بر هدف و به روش نمونه گیری متوالی تا رسیدن به اشباع داده ها انتخاب شدند. برای تجزیه و تحلیل از روش تحلیل سیستماتیک بولاندو همکاران(۲۰۱۷) و فرایند شش مرحله ای براون و کلارک(۲۰۰۶) استفاده شد. نتایج و یافته ها : نتایج نهایی حاصل از گروه کانونی حاکی از آن دارد که تعداد ۴۵ شاخص در قالب۱۰ عنصر استخراج شد که در نهایت الگو مورد تایید گروه کانونی قرار گرفت. علاوه بر یافته های فوق، می توان ویژگی هایی از قبیل: استقرار عنصر منطق در مرکزیت الگو و اشاعه آن به همه عناصر، افزایش عنصر خانواده در کنار سایر عناصر و تعیین اصول کلی حاکم بر شبکه ارتباطی عناصر را وجوه تمایز الگوی پیشنهادی ذکر نمود. در تبیین یافته ها باید اذعان کرد که هدف اصلی رهبران الهی و کتاب های آسمانی این بوده است که زمینه و شرایط مناسب برای رشد و اعتلای استعدادهای فطری را فراهم نمایند و بندگان خدا را به مراتبی از حیات طیبه هدایت کنند. قاعدتا از تعلیم و تربیت نظام اسلامی نیز انتظار می رود طرح ها و برنامه های خود را در راستای شکوفایی فطرت و تقویت مجموعه ای از صلاحیت های اعتقادی، فکری، نگرشی و عملی تهیه و اجرا کنند تا در عمل همسویی خود را با هدف غایی شریعت الهی نشان دهند. همچنین با توجه به اینکه نظام تعلیم و تربیت از نهادهای موثر جامعه است. هر کشوری باید با توجه به ویژگی های آدمی و سابقه فرهنگی- اجتماعی خود برای رسیدن به کمال برنامه ریزی نماید و در صورتی به این هدف نائل می شود که نهاد تعلیم و تربیت بستری برای بارور کردن توانایی های ذاتی افراد جامعه ایجاد کند و نیز با تعیین غایات و اهداف، محتوای مناسب، انتخاب روش ها و شیوه های متناسب و... به این مهم دست یابد. بنابراین بر اساس نتایج به دست آمده توصیه می شود مسئولان و دست اندرکاران نظام آموزشی جهت افزایش تربیت معنوی با بهره گیری از نتایج و الگوی پیشنهادی این پژوهش و انطباق دادن برنامه های درسی با الگوی تربیت معنوی با رویکرد سبک زندگی پویا در دوره اول متوسطه زمینه تقویت این موهبت الاهی را برای دانش آموزان فراهم نمایند. و طراحی و پیاده سازی «بسته اجرایی مدرسه محور مبتنی بر تربیت معنوی پویا» بر اساس اجزای الگو طراحی شده و با تاکید بر عناصر و شاخص ها تدوین شده (اهداف ← محتوا ← تدریس ← ارزشیابی ← خانواده ← فضا ← نقش معلم، زمان و فضا) اجرایی گردد.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی ، تربیت معنوی ، سبک زندگی پویا ، اعتباربخشی ، دوره اول متوسطه