تاثیر تاب آوری سازمانی و یادگیری چابک مدیران آموزشی بر بهره وری نظام مدیریت مدارس ابتدایی شهرستان ارومیه

تحولات پرشتاب در محیط های آموزشی، افزایش پیچیدگی مسائل مدیریتی مدارس و ظهور موقعیت های بحرانی و پیش بینی ناپذیر در دنیای ووکا، ضرورت توجه به رویکردهای نوین برای ارتقای کارآمدی مدیریت مدارس را برجسته کرده است. مدارس ابتدایی به عنوان پایه ای ترین و اساسی ترین سطح نظام آموزش وپرورش، نقشی تعیین کننده در شکل گیری شخصیت و شایستگی های بنیادین دانش آموزان دارند و بهره وری نظام مدیریت در این سطح می تواند بر کیفیت فرایندهای آموزشی، رضایت ذی نفعان و تحقق اهداف تربیتی و آموزشی اثرگذار باشد. در چنین شرایطی، دو قابلیت کلیدی در مدیران آموزشی اهمیت ویژه ای یافته است: تاب آوری سازمانی به عنوان توانایی حفظ عملکرد، مدیریت فشارها و بازیابی سازمان در برابر چالش ها، و یادگیری چابک به عنوان ظرفیت یادگیری سریع، انطباق پذیری و به کارگیری دانسته ها در موقعیت های جدید. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین تاثیر تاب آوری سازمانی و یادگیری چابک مدیران آموزشی بر بهره وری نظام مدیریت مدارس ابتدایی شهرستان ارومیه انجام شد.این پژوهش از نظر هدف و ماهیت، از نوع تحقیقات کاربردی و از نظر راهبرد و روش اجرا، توصیفی از نوع همبستگی (ماتریس همبستگی) است و داده ها به صورت میدانی گردآوری شده اند. جامعه آماری شامل کلیه مدیران مدارس ابتدایی شهرستان ارومیه در سال تحصیلی ۱۴۰۴–۱۴۰۳ به تعداد ۴۶۰ نفر بود. حجم نمونه بر اساس جدول کرجسی–مورگان ۲۱۰ نفر برآورد شد و نمونه ها با روش مناسب (مطابق چارچوب نمونه گیری پژوهش) انتخاب شدند. برای گردآوری داده ها از سه ابزار استاندارد استفاده گردید: پرسشنامه تاب آوری سازمانی مالک (۱۹۹۸)، پرسشنامه یادگیری چابک مدیران آموزشی گاروین و ادموندسون (۲۰۰۸) و پرسشنامه بهره وری نظام مدیریت مدارس رابینز (۲۰۱۲). روایی صوری و محتوایی پرسشنامه ها با نظر خبرگان مدیریت آموزشی تایید شد. همچنین روایی سازه با بررسی شاخص های روایی همگرا و واگرا انجام گرفت؛ به گونه ای که بارهای عاملی گویه ها و شاخص های مربوطه در سطح قابل قبول قرار گرفتند و تفکیک پذیری سازه ها نیز مطلوب ارزیابی شد. پایایی ابزارها با استفاده از آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی محاسبه شد و مقادیر گزارش شده برای سازه ها به ترتیب ۰/۸۰، ۰/۸۲ و ۰/۸۵ بود که نشان دهنده ثبات درونی مناسب و قابلیت اتکای ابزارهای اندازه گیری است. برای تجزیه وتحلیل داده ها از مدل سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) و نرم افزار SmartPLS استفاده شد. در گام نخست، مدل اندازه گیری ارزیابی گردید تا از کفایت روایی و پایایی سازه ها اطمینان حاصل شود. در گام دوم، مدل ساختاری و مسیرهای علی میان متغیرها مورد آزمون قرار گرفت. نتایج ارزیابی کلی مدل نشان داد که سازه های پژوهش از نظر شاخص های لازم، وضعیت مطلوبی دارند و مدل مفهومی از برازش و توان تبیین قابل قبول برخوردار است. سپس، فرضیه های پژوهش از طریق تحلیل مسیر بررسی شد. یافته های پژوهش نشان داد تاب آوری سازمانی مدیران آموزشی اثر مثبت و معنادار بر بهره وری نظام مدیریت مدارس ابتدایی دارد. این نتیجه بیانگر آن است که هرچه مدیران از توان بالاتری در مواجهه اثربخش با فشارها و محدودیت ها، پویایی،مدیریت بحران، حفظ انسجام و پایداری مدرسه و بازگشت سریع به عملکرد مطلوب برخوردار باشند، توانایی آنان در هدایت منابع انسانی و مادی، ساماندهی فعالیت های مدرسه و افزایش کارآمدی فرایندهای مدیریتی ارتقا می یابد. از سوی دیگر، نتایج نشان داد یادگیری چابک مدیران آموزشی نیز اثر مثبت و معنادار بر بهره وری نظام مدیریت مدارس دارد و شدت اثر آن نسبت به تاب آوری سازمانی قوی تر است. این یافته بر نقش کلیدی یادگیری سریع و منعطف، استفاده هدفمند از تجربه ها و بازخوردها، به روزرسانی شیوه های مدیریتی و بهره گیری از نوآوری ها برای بهبود عملکرد مدرسه دلالت دارد. به بیان دیگر، مدیرانی که قابلیت یادگیری چابک بالاتری دارند، بهتر می توانند خود را با تغییرات محیطی، انتظارات جدید آموزشی، محدودیت های منابع،تفاوت های فردی دانش آموزان،تفاوت های فرهنگی و نیازهای متنوع دانش آموزان و معلمان سازگار کنند و این سازگاری، به افزایش بهره وری مدیریت مدرسه منجر می شود. در مجموع، نتایج پژوهش حاضر تاکید می کند که ارتقای بهره وری نظام مدیریت مدارس ابتدایی، نیازمند توجه همزمان به تقویت تاب آوری سازمانی و توسعه یادگیری چابک مدیران آموزشی است. از منظر کاربردی، پیشنهاد می شود اداره آموزش وپرورش و مراکز توسعه حرفه ای مدیران، برنامه های توانمندسازی را به گونه ای طراحی کنند که شامل آموزش مدیریت بحران، تصمیم گیری در شرایط عدم قطعیت، مهارت های سازگاری، خودنظم دهی و همچنین راهبردهای یادگیری سازمانی، یادگیری مبتنی بر تجربه، مربی گری حرفه ای و شبکه سازی یادگیری میان مدیران باشد. همچنین ایجاد سازوکارهای حمایتی در مدرسه (مانند نظام های بازخورد، تیم های حل مسئله، فرهنگ گفت وگو و اشتراک تجربه) می تواند زمینه تحقق عملی تاب آوری و یادگیری چابک را فراهم کرده و در نهایت به بهبود کارآمدی و اثربخشی مدیریت مدارس ابتدایی منجر شود.

کلیدواژه ها:

تاب آوری سازمانی ، یادگیری چابک مدیران آموزشی ، بهره وری نظام مدیریت مدارس