از فاء اعجمی تا ضاد عربی: پیچیدگی های انواع انشقاق واجی در فارسی نو

در انشقاق اولیه، واج گونه (های) یک واج از آن جدا و در واج دیگری در همان زبان ادغام می گردد. در فارسی نو سه نوع انشقاق اولیه قابل تشخیص است. مورد اول مربوط به واج گونه ای از b است که دستورنویسان سنتی آن را فاء اعجمی نامید ه اند. فاء اعجمی همخوان دولبی واک دار سایشی ß بوده که بعدها با ادغام در واج های /b/، /v/ و /f/ (که از قبل در زبان موجود بوده اند) از بین رفته است. به احتمال زیاد این انشقاق در فارسی شمال شرقی و فارسی جنوبی قرون متقدم هجری به یک صورت به وقوع نپیوسته است. دو مورد دیگر انشقاق اولیه همخوان ها در فارسی نو مربوط به واج گونه های d است. در این راستا، انشقاق واج گونه سایشی دندانی [δ/ɾ̪] قابل طرح است. این واج گونه که در فارسی نو متقدم با <ذ> نمایش داده می شده، بعدها به تلفظ اصلی d بازگشته است. مواردی از آن نیز در واج /z/ ادغام شده است. انشقاق اولیه سوم مربوط به جدا شدن واج گونه واکرفته [ḍ] از واج /d/ و ادغام آن در واج /t/ فارسی است. که تغییر اخیر جزو مسیرهای تغییر در انشقاقی بوده است که آن را انشقاق بینابینی نام نهاده ایم. انشقاق بینابینی ناظر بر تغییری است که طی آن در قرون اولیه هجری، واج قرضی dˤ <ض> به چهار واج /d/، /dz/، /l/ و /t/ انشقاق یافته و خود از بین رفته است. واج گونه δ/ɾ̪ در تعیین مسیر نهایی تغییر واج قرضی dˤ <ض> اهمیت اساسی داشته است. با ادغام بعضی از موارد واج گونه بومی [δ/ɾ̪] در واج /z/ فارسی، راه برای ابدال مواردی از dˤ (که در فارسی به صورت δ تلفظ می شده اند) هموار شده و این موارد نیز در واج /z/ ادغام شده اند. با فرایند قیاس بقیه آواهایی نیز که اصل شان  dˤعربی بوده است، در واج /z/ فارسی ادغام شده اند. در حدود قرن ششم هجری، با از بین رفتن δ/ɾ̪ بر اثر انشقاق اولیه، dˤ <ض> در تمامی کلمات قرضی جدید عربی )به قیاس با کلمات متقدم قرضی( مستقیما به صورت z درآمده اند. همین تغییر آخر با پیچیدگی کمتری برای ðˤ <ظ> قرضی اتفاق افتاده است.

کلیدواژه ها:

انشقاق اولیه ، انشقاق ثانویه ، انشقاق بینابینی ، فارسی نو