جایگاه گروه های قیدی و وصفی در چهارمقاله نظامی عروضی براساس نظریه مقوله و میزان هلیدی

مجمع­النوادر یا چهارمقاله که به نثر و در سال۵۵۱ برای پادشاه غوریه بامیه نوشته شده است درمورد نیاز پادشاهان به داشتن چهار طبقه (دبیران، شاعران، منجمان و طبیبان) برای استوارکردن فرمانروایی است با یک مقدمه و چهار باب که هرکدام ۱۰ و گاه ۱۲ قصه دارند. نثر ساختمند چهارمقاله، بینابین نثر مرسل و فنی است. مطالعه توصیفی ساخت­های واژگان، ترکیب­ها، جمله­ها و چگونگی کاربست قیدها و صفت­ها در ساخت نحوی کلام، همراه پایه فعل­ها (جزء اسمی همراه فعل مرکب) در چهارمقاله، مطالعه­ای زبان­شناختی است و در شناخت سیر تحول زبان یاریگر است. یافته­های این پژوهش براساس نظریه مقوله و میزان هلیدی نشان می­دهد که کاربست سازه­هایی همچون واژگان و جمله­های قیدی و وصفی هم­پایه، و پایه­های فعلی عربی با بسامد بالا، زمینه­ساز گسترده­شدن جمله­ها و تغییر ساخت جمله­ها و کلام گشته­اند. به­علاوه به کارگیری مصادر، اسم فاعل­ها و اسم مفعول­ها و صفت مشبه­های فراوان عربی، با بسامد بالای دو فعل گفت و شنید و نیز فراوانی جمله­های مرکب ناهمپایه نسبت به جمله­های ساده، سبب بروز جمله­های بسط داده شده و ورود به اطناب شده است. فعل­های لازم کمتر از فعل­های متعدی به­کار­برده ­شده­اند و کاربست فعل های است، هست، بود، بود، گشت، گردید و آمد، بیشتر از دیگر افعال لازم است که خبر از محتوای تعلیمی و جنبه آموزشی متن دارند. این تغییرات برای برجسته­سازی متن از نظر زبانی، فکری و ادبی و در نتیجه تغییر سبک بوده است.

کلیدواژه ها:

دستور زبان فارسی ، چهارمقاله ، ساخت نحوی ، نقش قید و صفت ، ساخت­های همپایه ، جمله گسترده