مواجهه اخروی نیکوکاران و بدکاران با نامه اعمال در آینه تقابل تصویری

تصویر هنری، از مبانی بنیادین سبک قرآن کریم و از ابزارهای برجسته آن برای بیان معانی مجرد، ذهنی و حالات درونی انسان است. در میان شیوه های تصویرسازی قرآنی، صنعت تقابل جایگاهی ویژه دارد و از مهم ترین حوزه های کاربرد آن، آیات مربوط به صحنه رویارویی نیکوکاران و بدکاران با کتاب اعمال است. این پژوهش، با روش توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر نمونه های قرآنی، تقابل های تصویری این آیات را با بهره گیری از دیدگاه پژوهشگران و صاحب نظران تصویرپردازی، از جمله سید قطب و حسین جمعه، مورد بررسی قرار داده است. یافته ها نشان می دهد که نیکوکاران، با دریافت محترمانه کتاب اعمال به دست راست، شادی و بازگشت شادمانه به سوی خانواده بهشتی، تصویرپردازی شده اند؛ در حالی که بدکاران، با دریافت تحقیرآمیز آن به دست چپ یا از پشت سر، چهره ای هراسان و آرزوی نابودی، به نمایش درآمده اند. در این آیات، تقابل های صریح و دوسویه، عمدتا دارای سه گونه تقابل تضادی، نظم ساختاری و ساخت ریتمیک تقابلی هستند؛ در حالی که تقابل های ضمنی و یک سویه، بیشتر بر تقابل تضادی استوارند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که قرآن کریم، در ترسیم این صحنه ها، از شگردهایی همچون هماهنگی لفظ و معنا، تجسیم، تخییل، کنایه، تکرار، التفات، حس آمیزی و افعال حرکتی بهره گرفته و این تقابل های تصویری، افزون بر برجسته سازی اختلاف سرنوشت دو گروه، پیام های اعتقادی درباره حقیقت معاد و مسئولیت انسان در برابر اعمالش را به شکلی برجسته ترسیم کرده و اندیشه دینی احاطه علم الهی و تحقق معاد را در ذهن مخاطبان تثبیت می کند. در تقابل های صریح، تقدیم بلاغی سرنوشت نیکوکاران بر بدکاران، به عنوان یک سازوکار انگیزشی، عمل کرده و امید را در مخاطب تقویت می کند. تقابل های ضمنی، با حذف یکی از دو سوی تقابل، ذهن مخاطب را به تکمیل صحنه وامی دارند.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، تصویر ، تقابل نیکوکاران و بدکاران ، کتاب اعمال