بازخوانی مفهوم تربیت اسلامی در پرتو تمایز فرایند و فراورده: نقدی بر تعاریف رایج در گفتمان تربیتی ایران

این پژوهش با هدف واکاوی منطقی مفهوم «تربیت اسلامی» و نقد تعاریف رایج آن در گفتمان تربیتی ایران معاصر با تاکید بر دو منبع مهم -دیدگاه خسرو باقری و سند تحول بنیادین آموزش وپرورش- با تکیه بر چهارچوب تحلیلی «فرایند/فراورده» «ولفگانگ برزینکا» انجام شده است. روش تحقیق، تحلیل مفهومی و نقد درون ماندگار است. یافته ها نشان می دهد که تعریف باقری («شناخت، انتخاب و عمل») با تمرکز بر توصیف «انسان تربیت یافته» (فراورده)، ماهیت تربیت به عنوان «کنش اجتماعی مربی» (فرایند) را نادیده می گیرد و دچار خطای خلط فرایند با فراورده است. سند تحول بنیادین نیز اگرچه بر ماهیت فرایندی تربیت تاکید دارد، با ادغام قیدها و معیارهای ارزشی در ساختار تعریف، آن را از یک گزاره توصیفی علمی به یک برنامه ای هنجاری و تجویزی تبدیل کرده و در دام خطای خلط توصیف با تجویز افتاده است. برای رفع این نارسایی ها، الگوی «تفکیک ساختار-محتوا» پیشنهاد شده که در آن «ساختار صوری تربیت» (کنش هدفمند مربی) از «محتوای ارزشی آن» (شایستگی های معتبر از دید اسلام) جدا می شود. این پژوهش با بهره گیری از روش تحلیلی متاتئوری برزینکا، به عنوان یک ابزار منطقی و صوری و نه مبنای هنجاری، امکانی کارآمد برای پالایش منطقی و استحکام بخشی به گفتمان تربیت اسلامی در برابر نقدهای روشی در فضای فکری مدرن فراهم کرده است. براین اساس، تعریف اصلاح شده پیشنهادی این گونه است: تربیت اسلامی «مجموعه ای از کنش های اجتماعی هدفمند مربیان با نیت مساعدت برای کسب، اصلاح یا تقویت شایستگی های شناختی، عاطفی و رفتاری ویژه ای است که نظام ارزشی اسلام آن ها را معتبر می شمارد».

کلیدواژه ها:

Islamic education ، fundamental transformation document ، analytical method ، educational process ، educational product. ، تربیت اسلامی ، سند تحول بنیادین ، روش تحلیلی ، فرایند تربیت ، فراورده تربیت.