درآمدی بر چهارچوب مفهومی دین، معنویت و برنامه ریزی شهری در ایران: تحلیل مضمون منابع منتشرشده ۱۴۰۴-۱۳۹۳

علی رغم انباشت قابل توجه پژوهش ها در حوزه نسبت دین، معنویت و برنامه ریزی شهری در ایران، این عرصه همچنان با پراکندگی گفتمان های نظری و فقدان چهارچوبی یکپارچه برای انسجام بخشی به آن ها مواجه است. پژوهش حاضر با هدف ارائه درآمدی بر چنین چهارچوبی، به کاوش در مضامین بنیادین این حوزه پرداخته است. با به کارگیری روش تحلیل مضمون استقرایی (با استفاده از نرم افزار Atlas.ti) و بررسی ۲۵ منبع کلیدی، پنج مضمون محوری آشکار شد که ساحت های اصلی چهارچوب مفهومی را می سازند: الهیات شهر، شهر اسلامی، فقه شهر، شهر و معنویت و حق به شهر. این پنج مضمون در یک منطق سه لایه ای (هستی شناختی، هنجاری-روش شناختی و تجربی-انتقادی) سازمان یافته و چهارچوبی منسجم برای بازتعریف شهر ارائه می دهند. برخلاف رویکردهای جزئی نگر پیشین که هریک از این ابعاد را به طور جداگانه واکاوی کرده اند، یافته ها نشان می دهد چهارچوب حاصل دارای سه ویژگی ممیزه است: نخست، بازتعریف شهر به مثابه کالبد تحقق یافته توحید در مناسبات اجتماعی؛ دوم، جانشینی شهروند تمدن ساز به جای مکلف منفرد به عنوان کنشگر اصلی شهری؛ و سوم، گذار از استنباط حکم موردی به طراحی الگوهای کلان زیست جمعی. این چهارچوب با آشکار ساختن پیوندهای درونی گفتمان های دینی و شهری، ضمن پرکردن خلا نظری موجود، چشم اندازی تازه برای نظریه پردازی بومی و سیاست گذاری شهری مبتنی بر ارزش های اسلامی ترسیم می کند و مسیرهایی عملیاتی برای مواجهه با چالش های گفتمان مسلط سرمایه دارانه و گسست های معرفتی درون گفتمانی فراروی پژوهشگران و برنامه ریزان قرار می دهد.

کلیدواژه ها:

Thematic Analysis ، Religion ، Urban Theology ، Urban Jurisprudence (Fiqh) ، Islamic City ، Urban Spirituality ، Right to the City. ، تحلیل مضمون ، دین ، الهیات شهر ، فقه شهر ، شهر اسلامی ، معنویت شهری ، حق به شهر.