ماهیت محیط بین المللی در فقه سیاسی اسلام و دلالت های آن برای روابط با جهان اسلام و غیر اسلام

پژوهش حاضر در پی تبیین ماهیت محیط بین المللی از منظر فقه سیاسی اسلام و بازسازی منطق حاکم بر روابط میان واحدهای سیاسی در چارچوب اندیشه اسلامی است. مسئله اصلی مقاله آن است که آیا فقه سیاسی اسلام، محیط بین المللی را ذاتا عرصه ای تعارضی و مبتنی بر منازعه برای بقا می فهمد، یا آن را ساحتی صلح محور و مبتنی بر امکان تفاهم و همکاری تلقی می کند. اهمیت این مسئله از آن روست که بخش مهمی از نظریه های رایج در روابط بین الملل، عموما یا بر الگوی ستیز و رقابت استوارند و یا بر الگوی صلح و همکاری تاکید می ورزند؛ حال آنکه به نظر می رسد منطق فقه سیاسی اسلام را نمی توان به صورت کامل در قالب هیچ یک از این دوگانه های تقلیل گرایانه فروکاست. از این منظر مقاله می کوشد با استنطاق از مبانی و دلالت های فقه سیاسی، تصویری دقیق تر، چندلایه تر و هنجاری تر از محیط بین المللی در اندیشه اسلامی ارائه دهد. روش پژوهش در این مقاله، استنطاقی است؛ به این معنا که نویسنده با رجوع به مبانی مفهومی و هنجاری فقه سیاسی اسلام و با استخراج دلالت های نظری آنها، در پی کشف نحوه صورت بندی محیط بین المللی در منطق اسلامی برآمده است. این روش، بر خلاف رویکردهای صرفا توصیفی، می کوشد از دل منابع و مبانی، الگوی نظری مستتر را بازسازی کند و نشان دهد که فقه سیاسی اسلام چه فهمی از نسبت خود با دیگر واحدهای سیاسی و جوامع انسانی دارد؛ بر این اساس یافته اصلی پژوهش آن است که محیط بین المللی از منظر فقه سیاسی اسلام، نه ماهیتی تک ساحتی و یک بعدی، بلکه ماهیتی سه گانه دارد و باید آن را در سه سطح یا سه گونه نسبت مندی متفاوت فهم کرد: هم پاری، هم زیستی و تعارف. در سطح نخست، یعنی در نسبت با کشورهای اسلامی، محیط بین المللی بر محور مفهوم بنیادین امت اسلامی فهم می شود. در این سطح، رابطه میان جوامع و دولت های اسلامی، رابطه ای صرفا حقوقی یا ابزاری نیست، بلکه بر نوعی پیوستگی هویتی، دینی و تمدنی استوار است که آن را می توان با عنوان هم پاری یا همبستگی دوستانه و درون امت محور توصیف کرد. این نوع از رابطه، بیانگر آن است که در منطق فقه سیاسی اسلام، جهان اسلام واجد نوعی وحدت هنجاری و پیوند ارزشی است که باید در روابط متقابل میان مسلمانان بازتاب یابد. در سطح دوم، یعنی در نسبت با کشورهای غیر اسلامی، مقاله نشان می دهد که مبنای تعامل نه نفی مطلق و نه ستیز دایمی، بلکه عدالت اجتماعی است. بر پایه این شالوده، محیط بین المللی واجد امکان هم زیستی با دیگران است؛ هم زیستی ای که بر اساس رعایت عدالت، تنظیم روابط و پذیرش امکان تعامل مسالمت آمیز با غیرمسلمانان معنا می شود. این نتیجه حاکی از آن است که فقه سیاسی اسلام، بر خلاف برخی قرائت های تقلیل گرا، رابطه با غیرمسلمانان را به طور ذاتی بر جنگ و تخاصم مبتنی نمی بیند، بلکه ظرفیت های مهمی برای نظم عادلانه و تعامل پایدار در آن شناسایی می کند. در سطح سوم، مقاله از مفهوم تعارف سخن می گوید که افقی فراتر از هم زیستی صرف را می گشاید. تعارف در اینجا ناظر به نوعی رابطه مبتنی بر شناخت متقابل، امکان گفتگو، ادراک دیگری و شکل گیری مناسبات انسانی و اجتماعی در سطحی گسترده تر است؛ بدین ترتیب الگوی سه گانه مقاله نشان می دهد که فقه سیاسی اسلام، محیط بین المللی را عرصه ای پیچیده و چندوجهی می داند که در آن، نوع رابطه با دیگران بسته به نسبت هویتی، مبنای هنجاری و سطح تعامل، متفاوت و متکثر است. در مجموع نتیجه گیری مقاله آن است که محیط بین المللی در فقه سیاسی اسلام، نه صرفا میدان نزاع و نه صرفا سپهر صلح، بلکه نظمی چندلایه و هنجارمند است که بر دو پایه اساسی امت اسلامی و عدالت اجتماعی استوار می شود و در قالب سه گانه هم پاری، هم زیستی و تعارف قابل تبیین است. این الگو می تواند سهمی مهم در بازاندیشی نظریه روابط بین الملل از منظر اسلامی داشته باشد و افق تازه ای برای فهم مناسبات جهانی در چارچوب فقه سیاسی بگشاید.

کلیدواژه ها:

فقه سیاسی ، محیط بین المللی ، امت اسلامی ، عدالت اجتماعی ، هم پاری ، هم زیستی ، تعارف ، روابط بین الملل اسلامی