مشترک المنافع اسلامی مالک بن نبی؛ رویکردی سازه انگارانه به نظریه

نظریه مشترک المنافع اسلامی (فکره کمنولث اسلامی) مالک بن نبی، متفکر برجسته الجزایری را می توان پاسخی تمدنی به بحران های ساختاری جهان اسلام در قرن بیستم، به ویژه پس از فروپاشی خلافت و ظهور دولت-ملت های وستفالیایی دانست. پژوهش حاضر در پی بازخوانی این نظریه در چارچوب فرانظری سازه انگاری اجتماعی است تا جوابی باشد به پرسش اصلی این مقاله که «چگونه مفاهیم کلیدی نظریه مشترک المنافع اسلامی مالک بن نبی با مفروضات سازه انگاری مانند اولویت انگاره ها بر عوامل مادی، برتری هویت بر منافع، تکوین متقابل ساختار-کارگزار و منطق تناسب در برابر منطق پیامدها همخوانی دارند؟». یافته های این نوشتار که با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه نظریه سازه انگاری سامان یافته، نشان می دهد که بن نبی بر خلاف رویکردهای خردگرا، ریشه انحطاط و عقب ماندگی جهان اسلام را نه در کمبود منابع مادی، بلکه در فروپاشی انگاره های بین الاذهانی و فقدان کارآمدی اجتماعی ایمان می بیند. او با ارائه مدل مشترک المنافع به عنوان یک قطب ثالث در فضای دوقطبی جنگ سرد، در پی بازتعریف هویت مسلمانان از سوژه های استعمارپذیر به کنشگران تمدن ساز بود. بن نبی با تقسیم جهان اسلام به شش منطقه جغرافیایی-فرهنگی، الگویی از همگرایی تدریجی را پیشنهاد می دهد که در آن هویت تمدنی کلان، منبع اصلی تعریف منافع ملی دولت ها قرار می گیرد. این رویکرد می تواند در عصر حاضر بازتعریف شده و در تعریف چارچوب عملیاتی مطابق نیازهای مفهوم مقاومت و یا گفتمان های کلان جمهوری اسلامی ایران همانند تمدن سازی نوین اسلامی و وحدت اسلامی و همچنین کمک به پیشبرد اسناد بالا دستی چونان گام دوم انقلاب یا سند ایرانی-اسلامی پیشرفت کمک مضاعف کند. نتیجه اینکه نظریه بن نبی را می توان نوعی سازه انگاری تمدنی پیش گامانه دانست که با تقدم زمانی نسبت به الکساندر ونت و تحولات منجر به نظریه های هویتی به صورت مسئله محور و با ارائه چارچوب نظری جامع، بر ماهیت اجتماعی و هویتی قدرت و امنیت در نظام بین الملل تاکید ورزیده و مشترک المنافع را به مثابه یک جامعه هویتی برای صیانت از اصالت امت اسلامی در عصر مدرن طراحی کرده است.

کلیدواژه ها:

مالک بن نبی ، مشترک المنافع اسلامی ، سازه انگاری ، هویت تمدنی ، قابلیت استعمارپذیری ، الکساندر ونت