طبابت در غیاب طبیب: کتاب شناسی توصیفی گونه نگارشی «من لایحضره الطبیب» و بررسی تطور تاریخی آن

گونه نگارشی و سنت تالیفی من لایحضره الطبیب (دستورالعمل های پزشکی برای زمان غیاب طبیب)، یکی از جریان های ارزشمند، کاربردی و تاثیرگذار در تاریخ نگارش متون پزشکی است. این گونه با هدف آموزش خودمراقبتی، ارتقای سطح حفظ الصحه عمومی و ارائه راهکارهای درمانی پایه با استفاده از مفردات در دسترس، برای مواقع دسترسی نداشتن به پزشکان حاذق شکل گرفت. ریشه های تاریخی این سنت را می توان در متون مکاتب طبی باستان ردیابی کرد، اما در دوره تمدن اسلامی به سطح بالایی از شکوفایی و بلوغ ساختاری دست یافت. از آنجا که این جریان مهم تاریخی کمتر با رویکرد گونه شناختی یکپارچه مطالعه و بررسی شده است، پژوهش حاضر با هدف شناسایی، معرفی جامع و بررسی تطور تاریخی این گونه نگارشی انجام شد. این مطالعه کیفی با رویکرد توصیفی - تاریخی و کتاب شناختی، بر پایه کاوش نظام مند در فهرست های معتبر نسخ خطی داخلی و خارجی (نظیر فنخا، الفهرست، گالیکا و ششن) و پایگاه های داده علمی سامان یافته است. تحلیل داده ها نشان می دهد که آثار مرتبط با این گونه نگارشی را می توان در دو دسته کلان طبقه بندی کرد: «آثار مفقود» که تنها نامشان در متون تاریخی بازمانده (مانند رساله های روفس افسوسی، اوریباسیوس، فیلاگریوس و عیسی بن ماسه) و «نسخه های خطی موجود» که دست نویس آنها محفوظ است (از جمله آثار ماندگار محمدبنزکریای رازی، ابنجمیع، ابناکفانی، ابنعجلانی، جمالالدین طبیب و ازرقی یمنی). نتایج گواه آن است که رساله های این گونه تالیفی، علی رغم اشتراک در رسالت بنیادین عمومی سازی علم پزشکی، از منظر ساختار نظری و وسعت محتوا تفاوت هایی عمده ای دارند. درنهایت، متون گونه من لایحضره الطبیب علاوه بر ایفای نقش کلیدی در عمومی سازی دانش و حفظ مواریث درمانی بومی، فراتر از مرزهای دانش پزشکی رفته و در تدوین آثار مرجع سایر حوزه های علوم اسلامی نیز به عنوان الگویی ساختاری و مفهومی مورد استفاده قرار گرفته اند و شناخت آنها دریچه ای نو به تاریخ بهداشت عمومی می گشاید.

کلیدواژه ها:

تاریخ پزشکی ، خودمراقبتی ، کتاب شناسی توصیفی ، نسخ خطی پزشکی ، محمدبن زکریای رازی