پوشاک مردان در عصر صفوی: تمایزات طبقاتی، هویت گروهی، مشروعیت و قدرت (مطالعه موردی نگاره های شاهنامه طهماسبی)

پوشاک در هر سرزمینی بازتابی از فرهنگ، تمدن و ساختار اجتماعی آن است. نگاره های شاهنامه شاه طهماسب از نمونه های برجسته تصویری عصر صفوی به شمار می آیند که از طریق پوشاک، طبقات اجتماعی و نظم طبقاتی آن دوران را به تصویر می کشند. این نگاره ها شاخص های نمادین قدرت، مشروعیت و هویت گروهی را نیز نشان می دهند. هدف پژوهش حاضر بررسی چگونگی بازتاب قدرت، منصب و جایگاه اجتماعی مردان در پوشاک نگاره های شاهنامه شاه طهماسب و شناسایی عناصر پوشاکی نشانگر موقعیت طبقاتی است. این پژوهش به دنبال پاسخ به این سوال است که: پوشش مردان در نگاره های شاهنامه شاه طهماسبی چگونه بازتابی از قدرت، منصب و جایگاه اجتماعی آنان بوده؟ و چه عناصری در این پوشاک موقعیت طبقاتی را نشان می دهد؟ پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و با بهره گیری از چارچوب های نظری مارکسی و وبری انجام شد. در این راستا، از میان ۲۵۸ نگاره، ۷ نمونه به صورت هدفمند و بر اساس گستره و تنوع بازنمایی طبقات اجتماعی در هر نگاره انتخاب شده است؛ به گونه ای که هر نگاره بیشترین هم زمانی حضور اقشار مختلف اجتماعی را نمایش دهد و با استفاده از تحلیل مضمون و منطق مارکسی–وبری مورد بررسی قرار گرفتند. داده ها از نگاره های شاهنامه استخراج و از طریق تحلیل مضمون، طبقه بندی و سنخ شناسی پوشاک مردان بررسی گردید تا عناصر و شاخص های طبقاتی و اجتماعی بازشناسی شوند. نتایج نشان داد که پوشاک در نگاره ها بیانگر یک نظم طبقاتی مشخص است. طبقه بالادست شامل شاه و سران مملکتی بود که با تاج، قبا، کلیجه و کمربند زرین شناخته می شدند. طبقه متوسط شامل نظامیان، روحانیون، صوفیان و فرزانگان بود که از ردا، شلوار و شال کمر استفاده می کردند. طبقات فرودست شامل پیشه وران و فقرا بودند که لباس هایی ساده از پارچه متقال و بدون کلیجه یا ردا بر تن داشتند. رنگ، پارچه و جزئیات تزئینی لباس ها نقش مهمی در بازنمایی قدرت، جایگاه اجتماعی و هویت گروهی داشت. نتیجه این است که پوشاک مردان در نگاره های شاهنامه شاه طهماسب بازتابی روشن از ساختار طبقاتی و سلسله مراتب اجتماعی جامعه صفوی است. لباس نه تنها پوشش جسمی، بلکه ابزاری نمادین برای بازنمایی قدرت و تمایز طبقاتی بوده و مطالعه آن می تواند در بازاندیشی در نظم اجتماعی، هویت گروهی و فرهنگ بصری آن دوران مفید باشد.

کلیدواژه ها:

" ، پوشاک مردان" ، نگارگری ایرانی" ، دوره صفوی" ، ، " ، طبقات اجتماعی" ، ، " ، رویکرد مارکسی-وبری"