گونه شناسی، گاهنگاری و الگوی پراکنش مکانی قلعه های دست کند بیجار گروس، کردستان

علی رغم کثرت معماری دست کند در ایران، تاکنون مطالعات جامع گاهنگارانه و گونه شناسانه در خصوص این گروه از شواهد تمدنی انجام نشده و نقشه ای که توزیع مکانی این آثار را مشخص سازد، در دسترس نیست. این پژوهش به بررسی و تحلیل پنج قلعه تاریخی در شهرستان بیجار (قمچغا، قلاقوره، ته نز/دنس قلا، دختر زینل و باشقورتاران) می پردازد که نمونه های برجسته ای از معماری دفاعی ترکیبی (دست کند و بنایی) در منطقه زاگرس مرکزی هستند. هدف اصلی پژوهش، گونه شناسی، گاهنگاری و تحلیل فضایی این قلعه ها با تاکید بر عوامل موثر در شکل گیری، طراحی و توزیع فضایی آن ها است. پرسش اصلی تحقیق این است که چگونه عوامل محیطی (زمین شناسی و اقلیم)، دفاعی-امنیتی و سیاسی-اجتماعی بر شکل گیری، گونه شناسی و پراکنش فضایی این قلعه های دست کند تاثیر گذاشته اند؟ روش تحقیق در این مطالعه از نوع تحلیلی-توصیفی است که با بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای، بررسی های میدانی (مستندسازی با GPS و عکس برداری هوایی) و مصاحبه با بومیان محلی انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد این آثار که عمدتا در دوره ساسانی ساخته شده و در قرون میانه اسلامی مورداستفاده بوده اند، تحت تاثیر ویژگی های زمین شناختی منطقه (بستر آهکی و کارستی) و نیازهای ژئوپلیتیکی و دفاعی شکل گرفته اند. نتایج حاکی از آن است که این قلعه ها با بهره گیری از سیستم های پیشرفته ای نظیر آب انبارهای صخره ای با اندود ساروج و تونل های خروجی استراتژیک، نشان دهنده دانش مهندسی بالای سازندگان و تعامل هوشمندانه انسان با طبیعت در این اقلیم هستند. این مطالعه نه تنها به گاهنگاری و گونه شناسی معماری دست کند کمک می کند، بلکه ضرورت حفاظت و مرمت این میراث تمدنی را نیز برجسته می سازد.

کلیدواژه ها:

قلاقوره ، قمچغا ، قلعه های بیجار ، گونه شناسی ، معماری دستکند ، معماری صخره ای