گونه شناسی سازمان تزیینی ایوان در معماری تیموری خراسان به منظور بازطراحی آرایه های ازمیان رفته سردر مدرسه یوسف خواجه (دودر) مشهد

مدرسه یوسف خواجه، معروف به دودر، در مجموعه حرم امام رضا (ع)، یکی از معدود بناهای بازمانده عصر تیموری در مشهد است که آرایه های سردر آن به رغم آسیب های فراوان، اصالت ساختاری خود را تا حد زیادی حفظ کرده است. نبود سند مکتوب یا تصویری کافی درباره وضعیت اولیه این آرایه ها، بازسازی علمی آن ها را به مسئله ای دشوار بدل کرده است. این مقاله با اتخاذ روش سبک شناسی تطبیقی، ابتدا گونه شناسی از ساختار تزیینی درون ایوان ها و جبهه سردرهای تیموری خراسان به دست می دهد و سپس نشان می دهد سردر مدرسه دودر در کدام یک از این گونه ها جای می گیرد. در ادامه، با تکیه بر تطبیق میان بقایای مادی کاشی، مستندات تصویری تاریخی، و منابع مکتوب دوره قاجار، فرآیند بازسازی متن کتیبه شعر و نقش کاشی های ازمیان رفته این سردر بازخوانی می شود. یافته ها نشان می دهد ساختار درون ایوان دودر با گونه کمربندی (نظیر مزار ابوبکر تایبادی) و ساختار جبهه آن با گونه طاق نمایی (نظیر مدرسه بالاسر و ایوان های مسجد گوهرشاد) قرابت دارد، و رسمی بندی گچی زیر طاق، عنصری الحاقی و متاخر بوده است که با نظام تزیینی اصیل تیموری همخوانی ندارد. این پژوهش همچنین نشان می دهد چگونه چنین گونه شناسی ای می تواند مبنای علمی تصمیمات طراحی و اجرا در یک پروژه مرمتی واقعی قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

معماری تیموری ، مدرسه دودر (یوسف خواجه) ، سردر ایوان ، گونه شناسی ، تزیینات معماری ، خراسان