طراحی چارچوبی برای ارزیابی اثربخشی و هزینه اثربخشی برنامه های عدالت مشارکتی در ایران چالش ها، راهکارها و الگوی تطبیقی انگلستان

مقدمه: نظام عدالت کیفری سنتی که بر مجازات و حبس استوار است، با چالش هایی چون نرخ بالای تکرار جرم، نارضایتی بزه دیدگان و هزینه های گزاف روبروست. در ایران، با وجود پیش بینی میانجیگری کیفری در قانون آیین دادرسی کیفری و گسترش شوراهای حل اختلاف، چارچوبی جامع برای ارزیابی اثربخشی و هزینه اثربخشی این برنامه های عدالت مشارکتی (ترمیمی) وجود ندارد. این پژوهش با هدف پر کردن این شکاف، به طراحی چارچوب ارزیابی بومی و استخراج راهکارهای عملیاتی از تحلیل تطبیقی با مدل انگلیسی می پردازد. روش: پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل تطبیقی اسناد و محتوا انجام شد. داده ها از متون قانونی و سیاستی ایران و انگلستان، مقالات علمی فارسی و انگلیسی (۲۰۰۱ تا ۲۰۲۴ میلادی) و گزارش های نهادی گردآوری و با روش کدگذاری و مقوله بندی تحلیل شدند. مقایسه تطبیقی بر اساس سه متغیر: مبانی قانونی و سیاستی، نقش پلیس و نهادهای رسمی، و جایگاه جامعه مدنی و سمن ها صورت گرفت. یافته ها: چارچوب ارزیابی پیشنهادی شامل هفت شاخص کمی (مانند نرخ تکرار جرم، رضایت بزه دیده، سرعت رسیدگی) و شش شاخص کیفی (مانند احساس امنیت، اعتماد عمومی، کیفیت تعامل) است. چالش های اصلی سنجش، ذهنی بودن مفاهیم و ضعف زیرساخت های آماری می باشند. تحلیل تطبیقی نشان می دهد که موفقیت انگلستان در گرو چهار رکن «چارچوب حقوقی شفاف»، «پلیس تسهیلگر»، «نهادهای صلح محور» و «جامعه مدنی شریک» است که همگی در ایران نیازمند تقویت اساسی هستند. کاربست فرضی چارچوب بر یک شورای حل اختلاف، کاهش ۱۵ درصدی تکرار جرم و رضایت ۸۵ درصدی بزه دیدگان را به نمایش می گذارد. نتیجه گیری: عدالت مشارکتی در ایران از ظرفیت بالایی برای کاهش تکرار جرم، افزایش رضایت ذی نفعان و صرفه جویی اقتصادی برخوردار است، مشروط بر آنکه اصلاحات هم زمان در ابعاد حقوقی، نهادی و فرهنگی صورت گیرد و نظام ملی ارزیابی مبتنی بر شاخص های پیشنهادی مستقر شود.

کلیدواژه ها:

عدالت مشارکتی ، عدالت ترمیمی ، اثربخشی ، هزینه اثربخشی ، ایران ، انگلستان ، تحلیل تطبیقی