از نیستی تا بیداری: تطبیق تجربه فنا و ساتوری در عطار و ذن بودیسم

مساله این پژوهش، تبیین هم افقی ها و واگرایی های دو تجربه عرفانی فنا در سنت عطار نیشابوری و ساتوری (روشن شدگی) در ذن بودیسم است؛ دو سنتی که با وجود فاصله جغرافیایی و فقدان تماس تاریخی، هر دو، نیستی و محو خود را شرط دستیابی به حقیقت می دانند. هدف، تطبیق ساختاری این دو مفهوم و نشان دادن چگونگی نزدیک شدن دو تجربه دینی- عرفانی مستقل به یکدیگر در قلمرو ناگفتنی است. روش پژوهش، تطبیقی- تحلیلی با تکیه بر چارچوب گفت وگوی انتقادی است و از یک سو به تحلیل چهار مفهوم فقر (در برابر تهی بودگی)، حیرت (در برابر شک بزرگ ذن)، خاموشی (در برابر ناگفتنی) و بقا (در برابر ذهن معمولی ذن) در آثار عطار می پردازد و از سوی دیگر، این مفاهیم را با تعالیم کلاسیک ذن (هوآنگ پو، سوترای سکو، سوزوکی) مقایسه می کند. یافته ها نشان می دهد که هر دو سنت، هستی روزمره را فریب و دویی می دانند و راه رهایی را در فروپاشی خود و جهش ناگهانی به سوی حقیقت واحد جستجو می کنند. بااین حال، واگرایی ها نیز چشمگیرند: در عطار، فنا نتیجه سلوک طولانی و درد فراق عاشقانه است و به بقای بعد از فنا می انجامد، حال آنکه در ذن، ساتوری، بی کوشش و ناگهانی است و مفهوم بقا در آن به معنای بازگشت به ذهن معمولی و زندگی روزمره است.

کلیدواژه ها:

ادبیات تطبیقی ، فنا ، ساتوری ، عطار ، ذن بودیسم