تاملی بر دلایل تندی ها و عتابگری های شمس تبریزی

شمس تبریزی شخصیتی کم مانند در تاریخ فکر ایرانی و از چهره های گرانمایه در سپهر تصوف است. با دقت در کتاب مقالات و گفته های دیگران درباره او به نظر می رسد این شخصیت غریب در منش، رفتار و سلوک شخصی خود گاه سویه هایی مختلف و حتی ظاهرا متضاد داشته است. یکی از چشم گیرترین این تفاوت ها در موضع او درباب مهر و خشم یا تندی و لطف است. مساله اصلی این پژوهش غوررسی این نکته است. با دقت در قهرآمیزی ها و عتاب کاری های وی، می توان به دلایل و نکاتی دست یافت که ژرف-ساخت این تندی ها را روشن و تاحدی توجیه می کند. در این تحلیل پنج علت عمده به دست آمد: شمس مهر و قهر توامان را صفت خداوند می داند و بر اساس قاعده «تخلقوا باخلاق الله» بدان تاسی می کند. او عارف کامل را که توانایی ارشاد دارد نیز متصف به همین وصف می داند و برخی عتاب هایش را به این دلیل می داند. تندی های وی گاه در راه تربیت شاگردان و سالکان است و گاهی نیز عتاب و خشمش به مثابه محکی برای میزان وفاداری. او این سنجش را نیز به طرق مختلف انجام می دهد. درنهایت گاهی نیز این خشم ها از سر غیرتی محبانه است. علاوه بر این دلایل عمده گاه علل دیگری نیز درکار بود که در بخش پایانی بدان پرداخته شد. به این ترتیب به نظر می رسد تندی های او عموما مستند به دلایلی ست که تحلیل آن علاوه بر تبیین بهتر شخصیت او، نشان می دهد وی گرفتار دوگانگی شخصیتی نبوده و برای منش و رفتارش سامانی در نظر گرفته است.

کلیدواژه ها:

شمس ، شمس تبریزی ، تندی ، مهر و قهر