بررسی مقایسه ای الگوهای اسطوره سازی از شخصیت پیر در اسرارالتوحید ابوسعید ابوالخیر و مقامات ژنده پیل احمد جام

کتاب های مناقب و مقامات صوفیه را می توان جلوه گاه پیوند میان اسطوره و عرفان دانست، زیرا در این آثار با بهره گیری از شیوه ها و شگردهای اساطیری سیمایی فرابشری و عظیم از مشایخ صوفیه ترسیم می شود. این مقاله به شیوه توصیفی-تحلیلی به بررسی الگوهای اسطوره سازی شخصیت پیر در مقامات و مناقب صوفیه با تمرکز بر دو اثر اسرارالتوحید اثر محمد بن منور و مقامات ژنده پیل نوشته سدیدالدین محمد غزنوی می پردازد. این دو اثر، از یک سو نمونه ای شاخص از ادبیات مناقب نگاری و مقامه نویسی صوفیانه اند و از سوی دیگر، از حیث شیوه های روایت پردازی و اسطوره سازی، زمینه ای مناسب برای مطالعه مقایسه ای فراهم می آورند. در این پژوهش، ضمن تبیین پیوندهای عمیق میان الگوهای اسطوره ای و عرفانی، نشان داده می شود که مناقب نویسان و مقامه پردازان صوفیه با به کار گیری از شیوه ها و شگردهایی چون: رویکرد اساطیری به مراحل زندگی مشایخ، تنظیم زندگانی آن بر اساس سیره پیامبر(ص) و تصویرسازی شخصیت پیر از طریق گستره مشرب، قدرت معنوی، کرامات، بدایع و بدعت ها کوشیده اند چهره ای اسطوره ای از پیر برای مخاطبان خود خلق کنند.برآیند این مقایسه نشان می دهد که اسرارالتوحید در خلق «اسطوره ی کاریزماتیک معرفتی» توفیق بیشتری دارد؛ چرا که هم شخصیت محوری اثر، ظرفیت چنین بازنمایی ای را داراست و هم نویسنده با مهارت، مضمون های اعتقادی را به تجربه های عاطفی و زیسته تبدیل می کند. در مقابل، مقامات ژنده پیل بیشتر به ساخت «اسطوره اقتدار و اقدام» می پردازد؛ اسطوره ای که بر شفا، تصرف در اشیاء، و نفوذ بر قدرت سیاسی استوار است، اما ضعف در پرداخت هنری و فقدان بدایع هویت ساز، مانع از شکل گیری اسطوره ای هم سنگ با ابوسعید می شود.

کلیدواژه ها:

اسطوره ، عرفان ، اسرارالتوحید ، مقامات ژنده پیل