تحلیل تنوع گونه ای و تراکم زادآوری در زیر تاج پوشش درختان کهن سال در جنگل های هیرکانی ایران (مطالعه موردی: بخش بهاربن، جنگل خیرود)

سابقه و هدف: جنگل های هیرکانی به عنوان زیست بوم های پویا و متنوع، نقش کلیدی در پایداری بوم شناختی و حفظ تنوع زیستی دارند. پایداری این جنگل ها به فرایند زادآوری طبیعی وابسته است که ترکیب گونه ای، ساختار سنی و توان بازسازی جنگل را تعیین می کند. اگرچه پژوهش های متعددی درمورد زادآوری در جنگل های هیرکانی انجام شده اند، اما نقش درختان کهن سال در تنوع و تراکم زادآوری در زیر تاج پوشش آن ها بررسی نشده است. این پژوهش با هدف تحلیل تنوع گونه ای و تراکم زادآوری در زیر تاج پوشش درختان کهن سال در بخش بهاربن جنگل خیرود انجام شد تا نقش این پایه ها در پویایی زادآوری طبیعی روشن شود.مواد و روش ها: این پژوهش در بخش بهاربن از جنگل آموزشی– پژوهشی خیرود و در محدوده ارتفاعی ۱۰۰۰ تا ۲۲۰۰ متر از سطح دریا انجام شد. بدین منظور، نمونه برداری در فصل تابستان انجام گرفت. معیار کهن سالی براساس کمینه قطر برابر سینه برای گونه ها تعیین شد. درختان کهن سال در هر تیپ جنگلی به روش کامل تصادفی و با استفاده از نقشه تیپ بندی بخش بهاربن و جنگل گردشی در عرصه شناسایی شدند. درمجموع، ۴۷ قطعه نمونه یک هکتاری شامل ۱۸۸ ریزقطعه نمونه و ۶۰ اصله درخت کهن سال از پنج گونه شامل پلت (Acer velutinum Boiss.)، راش (Fagus caspica Denk & G.W.Grimm)، توسکای ییلاقی (Alnus subcordata C.A.Mey)، ممرز (Carpinus betulus L.) و بلندمازو (Quercus castaneifolia C.A.Mey.) انتخاب شد. در زیر تاج پوشش هر پایه، چهار ریزقطعه نمونه ۶×۶ متر مربعی در چهار جهت جغرافیایی مستقر شد. سپس، ویژگی های زادآوری شامل تراکم، ترکیب گونه ای، وضعیت سلامت، توزیع ارتفاعی و قطری نهال ها در این زیرقطعه نمونه ها ثبت شدند. همچنین، درصد پوشش علفی و عمق لاش برگ نیز اندازه گیری شد. شاخص های تنوع شانون- وینر و سیمپسون برای تعیین تنوع گونه ای محاسبه شد. درنهایت، برای بررسی تفاوت تراکم زادآوری میان تیپ ها از آزمون t مستقل استفاده شد.نتایج: براساس یافته های به دست آمده، در هر دو تیپ راش خالص و تیپ های دیگر، پلت با بیشتر از ۷۰ درصد سهم، غالب ترین گونه در زادآوری بود، درحالی که راش، ممرز و شیردار (Acer cappadocicum Gled.)، سهم بسیار اندکی از زادآوری را به خود اختصاص دادند. بیشترین تراکم زادآوری در طبقه قطری کمتر از ۵/۲ میلی متر و طبقه ارتفاعی کمتر از ۳۰ سانتی متر قرار داشت. پوشش علفی اغلب کمتر از ۵۰ درصد و عمق لاش برگ در تیپ راش بیشتر بود. شاخص های شانون- وینر و سیمپسون در تیپ راش خالص به ترتیب با ۳۹/۰ و ۰۸/۰، کمتر از مقادیر ثبت شده در تیپ های دیگر (۴۷/۰ و ۰۳/۱) به دست آمدند. این نتایج بیانگر غلبه چند گونه و پراکنش نامتوازن زادآوری است. بیشتر از ۹۰ درصد زادآوری سالم بود و تفاوت تراکم زادآوری بین تیپ ها معنی دار نبود (۸۵۴/۰P=).نتیجه گیری کلی: براساس نتایج این پژوهش، زادآوری طبیعی در منطقه بهاربن ازنظر تراکم و سلامت نهال ها، وضعیت مطلوبی دارد، اما تنوع گونه ای کم است و جامعه نهالی تحت غلبه پلت قرار دارد. این الگو در صورت تداوم می تواند به یکنواختی ساختاری و کاهش تاب آوری بوم شناختی جنگل منجر شود. از آنجا که تفاوتی میان تراکم زادآوری تیپ ها مشاهده نشد، به نظر می رسد عوامل مرتبط با شرایط بستر، تولید بذر و رقابت بین گونه ای، نقش بیشتری در این زمینه دارند، بنابراین اگرچه پتانسیل باززایی جنگل قوی است، اما مدیریت فعال برای افزایش تنوع گونه ای در زادآوری برای تضمین پایداری بوم شناختی در این جنگل های باارزش، ضروری به نظر می رسد.

کلیدواژه ها:

زادآوری طبیعی ، پایداری بوم شناختی ، تنوع زیستی ، تیپ راش خالص ، جنگل های هیرکانی