تاثیر محدود بلندمدت جاده های جنگلی درجه دو بر زادآوری و ترکیب گونه های درختی

سابقه و هدف: لبه های رویشگاهی، به ویژه حاشیه جاده های جنگلی، به عنوان کانون تغییرات بوم شناختی عمل می کنند. این عوارض با دگرگونی شرایط خرداقلیمی ازجمله تشدید تابش نور خورشید، افزایش دما و وزش باد، شرایطی را ایجاد می کنند که ساختار و ترکیب جوامع گیاهی را به طور بنیادین متحول می کنند. این دگرگونی به شکل جایگزینی تدریجی گونه های سایه پسند جنگلی با گونه های علفی و نورپسند در نزدیکی لبه ها آشکار می شود. بااین حال، جاده ها به عنوان یکی از مهم ترین پیش نیازهای مدیریت جنگل، عملکردی ویژه دارند و وجود آن ها در محیط های جنگلی، ضروری و گریزناپذیر است. هدف این پژوهش، بررسی تاثیر جاده های جنگلی درجه دو بر زادآوری و ترکیب گونه های درختی، تعداد در هکتار و حجم در هکتار در سه پارسل از سری ۷ حوضه آبخیز ۲۵ شن رود از توابع استان گیلان پس از بیست سال از ساخت جاده بود.مواد و روش ها: به منظور انجام این پژوهش، جاده جنگلی سه پارسل ۷۵۴ با جهت شمالی، ۷۲۶ با جهت جنوبی و ۷۵۵ با جهت غربی احداث شده در سال ۱۳۸۴ در سری ۷ شن رود واقع در حوضه آبخیز ۲۵ شن رود انتخاب و از روش نمونه برداری ترانسکت نواری استفاده شد. نوار ها در سه جهت شمالی، جنوبی و غربی مستقر شدند. این نوارها در هریک از جهت های جغرافیایی سه گانه با سه تکرار برداشت شدند. درمجموع، ۷۲ نوار به طول ۱۰۰ و عرض پنج متر در دو دامنه (خاک برداری و خاک ریزی)، سه جهت جغرافیایی (جنوب، شمال و غرب) و چهار فاصله به موازات جاده (۳۰، ۶۰، ۹۰ و ۱۲۰ متر) برداشت شد. در داخل هر نوار، نوع گونه و قطر برابرسینه همه درختان اندازه گیری شد. در داخل هر نوار، ۱۰ قطعه نمونه ۲×۱ متر مربعی به صورت منظم برداشت و فراوانی زادآوری به تفکیک گونه ثبت شد. از آزمون کولموگروف- سمیرنوف برای بررسی نرمال بودن داده ها استفاده شد. به منظور مقایسه فراوانی زادآوری تحت تاثیر جهت های جغرافیایی و فاصله از جاده از آزمون تجزیه واریانس دوطرفه و برای مقایسه میانگین فراوانی زادآوری از آزمون مقایسه میانگین دانکن استفاده شد.نتایج: براساس یافته های به دست آمده، ترکیب گونه ای درختی طرفین جاده از فاصله ۳۰ متر تا ۱۲۰ متر تغییر معنی داری نکرده است. با افزایش فاصله از جاده، میانگین تعداد و حجم در هکتار کاهش یافت، اما مقایسه این متغیرها میان دامنه ها، جهت های جغرافیایی و فاصله های مختلف از جاده، اختلاف معنی داری را نشان نداد. بررسی وضعیت زادآوری گونه های درختی نشان داد که زادآوری راش (Fagus orientalis Lipsky)، ممرز (Carpinus betulus L.) و توسکای ییلاقی (Alnus subcordata C.A.Mey.) استقرار داشتند. به طوری که زادآوری این گونه ها در هر سه جهت بررسی شده (شمال، جنوب و غرب) نیز مشاهده شدند. بیشترین فراوانی گونه درختی در هر دو دامنه به راش تعلق داشت. در منطقه بالادست جاده، فراوانی توسکا از ممرز بیشتر بود، درحالی که در منطقه پایین دست، فراوانی توسکا، کمتر از ممرز به دست آمد. نتیجه مقایسه متغیر های زادآوری نشان داد که فراوانی زادآوری در هر دو دامنه خاکبرداری و خاکریزی با افزایش فاصله از جاده تا فاصله ۹۰ متر افزایش یافت، اما در فاصله ۱۲۰ متری روند کاهشی نشان داد. همچنین، اختلاف معنی داری بین فراوانی زادآوری در دامنه خاک برداری با دامنه خاک ریزی به دست آمد.نتیجه گیری کلی: یافته های پژوهش پیش رو نشان داد که جاده های درجه دو جنگلی ازنظر ترکیب و میزان زادآوری پس از دو دهه، اثر معنی داری در فاصله های مورد اندازه گیری و جهت های جغرافیایی مختلف روی بوم سازگان های مجاور خود در منطقه مورد مطالعه نداشته اند و فقط فراوانی زادآوری بین دامنه های خاک برداری و خاک ریزی، تفاوت معنی داری نشان داد. ازنظر مدیریت جنگل، این نتایج از یک سو با کاهش نگرانی ها در مورد اثرات مخرب گسترده و پایدار چنین جاده هایی، امکان تخصیص بهینه منابع حفاظتی و مالی به نقاط بحرانی تر را فراهم می کند. ازسوی دیگر، الگویی برای طراحی و احداث جاده های آینده با کمینه آشفتگی بوم شناختی ارائه می دهد ، بنابراین ضمن آنکه نتایج، ضرورت اقدامات پرهزینه و اصلاحی گسترده را در شرایط مشابه رد می کند، بر اهمیت پایش مستمر و هدفمند برای مدیریت سازگار جنگل های هیرکانی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

ترکیب جنگل ، جاده های جنگلی ، جنگل های هیرکانی ، اندازه گیری