شناسایی و اولویت بندی مولفه های کلیدی کاربرد هوش مصنوعی در بهبود فرایندهای حسابرسی مستقل و کاهش ریسک های مالی: رویکرد دلفی فازی و تحلیل مضمون

هدف: این پژوهش با هدف طراحی و اعتبارسنجی الگوی کاربرد هوش مصنوعی در کاهش ریسک های مالی حسابرسی مستقل انجام شده است. روش: پژوهش حاضر از نوع توسعه ای کاربردی با رویکرد آمیخته (کیفی کمی) است. در مرحله کیفی، پس از مرور نظام مند ۱۲۷ منبع و غربالگری به ۲۰ منبع کلیدی، با استفاده از تحلیل مضمون استقرایی و مصاحبه با ۱۲ خبره، ۶۲ کد باز استخراج و در قالب ۱۰ مقوله دستهبندی شد. خبرگان این پژوهش، استادان دانشگاهی با حداقل ۱۰ سال سابقه تدریس و سوابق پژوهشی در هوش مصنوعی، مدیران ارشد و شرکای موسسه های حسابرسی با حداقل ۱۵ سال سابقه حرفه ای و متخصصان هوش مصنوعی / فناوری اطلاعات درگیر در پروژه های مالی بودند که به روش نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی انتخاب شدند. مقوله های شناسایی شده عبارت اند از: پیش بینی روندهای مالی، اتوماسیون وظایف، تجزیهوتحلیل داده های مالی، تشخیص تقلب، بهبود کنترل داخلی، افزایش دقت و کارایی، صرفه جویی در زمان، بهبود کیفیت حسابرسی، حسابرسی به موقع و کاهش نیروی کار. پایایی کدگذاری با ضریب کاپای ۷۵۸/۰ تایید شد. در مرحله کمی، الگوی طراحی شده با بهره مندی از ۱۵ خبره مستقل با روش دلفی فازی (مقیاس ۹ درجه ای با معیار پذیرش کوچک تر از ۷/۰) اعتبارسنجی شد. خبرگان بخش کمی افرادی با حداقل ۲۰ سال سابقه در حسابرسی یا ۱۰ سال در هوش مصنوعی کاربردی، تحصیلات دکتری مرتبط یا مدیریت ارشد موسسه های بزرگ بودند. سپس با استفاده از DEMATEL و ISM، روابط علت ومعلولی و ساختار سلسله مراتبی مولفه ها تحلیل شد. یافته ها: تحلیل مقایسه ای گروه های شاخص ها نشان داد که حسابرسی به موقع با میانگین ۷۱/۷ در رده نخست، افزایش دقت و کارایی با میانگین ۶۳/۷ در رده دوم و بهبود کیفیت حسابرسی با میانگین ۵۵/۷ در رده سوم قرار گرفتند. نتایج دیماتل نشان داد که تشخیص تقلب و حذف خطاها، موثرترین مولفه است و در ارتقای کیفیت حسابرسی نقش محوری دارد. اتوماسیون وظایف تاثیر معناداری بر صرفه جویی در زمان (ضریب ۷/۰) و پیش بینی روندهای مالی (ضریب ۶/۰) دارد. کاهش نیروی کار، کم اثرترین مولفه بود که نقش مکمل هوش مصنوعی در قضاوت انسانی را نشان داد. نتیجه گیری: الگوی طراحی شده نشان می دهد که هوش مصنوعی در حسابرسی مستقل، بیش از هر چیز، سرعت و به موقع بودن، دقت و کارایی و کیفیت کلی حسابرسی را بهبود می بخشد. محور اثرگذاری آن، تشخیص تقلب و خطا و اتوماسیون فرایندها است؛ در حالی که کاهش نیروی انسانی، پیامد فرعی و کم اهمیت تری محسوب می شود. تلفیق روش تحلیل مضمون با دلفی فازی، برای استخراج و اعتبارسنجی الگویی بومی در زمینه کاربرد هوش مصنوعی در حسابرسی مستقل ایران، اصالت پژوهش است. این رویکرد آمیخته با تمرکز بر خبرگان آشنا به فناوری، مدلی جامع و عملیاتی ارائه می دهد که می تواند مبنایی برای سیاست گذاری حرفه ای، آموزش حسابرسان و پژوهش های آتی در حوزه تحول دیجیتال حسابرسی باشد. این مطالعه به دانش موجود در زمینه تاثیر هوش مصنوعی بر مدیریت ریسک حسابرسی می افزاید و چارچوبی کاربردی برای کاهش ریسک های مالی فراهم می آورد..

کلیدواژه ها:

بهبود فرایندهای حسابرسی ، تحلیل مضمون ، حسابرسی مستقل ، ریسک های مالی ، هوش مصنوعی