مرور نظام مند چارچوب های سنجش تاثیر پژوهش: تحلیل مقایسه ای ابعاد و شاخص ها

هدف: این مطالعه با هدف ارائه مروری نظام مند و تحلیلی بر چارچوب های سنجش تاثیر پژوهش انجام شد. در دهه های اخیر، سنجش ارزش و بازده سرمایه گذاری های پژوهشی، فراتر از انتشار مقالات صرف، به یک دغدغه محوری برای نهادهای مالی، سیاست گذاران و محققان تبدیل شده است. تاثیر پژوهش اکنون به طیف وسیعی از نتایج ملموس و ناملموس در عرصه های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، محیط زیستی، بهداشتی و سیاستی اشاره دارد. با توجه به پراکندگی مدل های موجود، این تحقیق به معرفی، واکاوی و مقایسه این چارچوب ها می پردازد.روش: این مطالعه از لحاظ رویکرد، یک پژوهش ترکیبی یا آمیخته است که در دو مرحله مجزا و در عین حال مکمل انجام شده است. گام اول به روش فراترکیب و با پیروی از الگوی هفت مرحله ای سندلوفسکی و باروسو (۲۰۰۶) انجام پذیرفته است. در این مرحله، با جستجوی نظام مند و گسترده در پایگاه های اطلاعاتی معتبر ایرانی (مانند SID، Magiran، Irandoc، Noormags) و خارجی (مانند Web of Science، Scopus، Google Scholar، ProQuest)، اسناد مرتبط (شامل مقالات علمی، گزارش های سیاستی و پایان نامه ها) گردآوری شدند. پس از اعمال معیارهای شمول و خروج، در نهایت ۱۶۰ سند (۲۷ مقاله فارسی و ۱۳۳ مقاله انگلیسی) برای ورود به فرآیند فراترکیب انتخاب شدند. این اسناد به دقت مطالعه و با تحلیل و تفسیر محتوای آن ها، مفاهیم، مولفه ها و مضامین کلیدی مرتبط با چارچوب های سنجش تاثیر استخراج شدند. گام دوم پژوهش به تحلیل محتوای کمی و کیفی چارچوب های شناسایی شده اختصاص یافت. در این بخش، اجزاء، ابعاد، شاخص های کلیدی، روش های پیشنهادی برای جمع آوری داده ها، مکانیسم های ارزیابی، و همچنین نقاط قوت و محدودیت های هر یک از ۱۵ چارچوب نهایی، به دقت مورد بررسی، مقایسه و دسته بندی قرار گرفتند.یافته ها: یافته ها منجر به شناسایی ۱۵ چارچوب بین المللی متمایز شد که عمدتا در کشورهای پیشرویی مانند بریتانیا، هلند، استرالیا و کانادا توسعه یافته اند. این چارچوب ها از تنوع فلسفی و عملیاتی قابل توجهی برخوردارند و هرکدام بر ابعاد خاصی از تاثیر تاکید دارند. از جمله این مدل ها می توان به چارچوب بازپرداخت (با پنج بعد دانش، ظرفیت سازی، سیاست، سلامت و اقتصاد)، چارچوب تعالی تحقیقاتی بریتانیا (با تاکید بر شواهد روایی)، و چارچوب روش های ارزیابی تاثیر اجتماعی (با محوریت تعامل علم و جامعه) اشاره کرد. تحلیل مقایسه ای نشان داد که این مدل ها در نوع شاخص ها (کمی یا کیفی)، افق زمانی ارزیابی، حوزه تاثیر مورد نظر و روش های جمع آوری داده (از تحلیل استنادی تا مصاحبه و مطالعه موردی) با یکدیگر تفاوت های بنیادین دارند. هیچ یک به تنهایی کامل نبوده و هرکدام مزایا و محدودیت های خاص خود را دارند.نتیجه گیری: نتیجه گیری کلی تحقیق تاکید می کند که سنجش تاثیر پژوهش فرآیندی پیچیده، چندبعدی و وابسته به بافت است. با وجود پیشرفت های روش شناختی، هیچ مدل جهان شمول و جامعی برای پوشش تمام ابعاد تاثیر وجود ندارد. انتخاب یا طراحی یک چارچوب مناسب کاملا به اهداف ارزیابی، زمینه سازمانی، ماهیت رشته و نوع پژوهش بستگی دارد. برای بهبود فرآیند سنجش، ترکیب هوشمندانه روش های کمی و کیفی، توجه به افق بلندمدت و حرکت به سمت سیستم های منعطف و چندمعیاره پیشنهاد می شود. کلید دستیابی به ارزیابی عادلانه و معنادار، به رسمیت شناختن تنوع مسیرهای ایجاد تاثیر است.

کلیدواژه ها:

تاثیر پژوهش ، سنجش تاثیر ، ارزیابی تاثیر پژوهش ، چارچوب های سنجش تاثیر ، مرور نظام مند ، تحلیل مقایسه ای