مدیریت استراتژیک در دانشگاه ها: تحلیل تطبیقی رویکردهای ملی و بین المللی از منظر علم سنجی

با توجه به پیچیدگی فزاینده و تحولات سریع امروزی در دنیای امروز، برنامه ریزی و مدیریت راهبردی برای افزایش اثربخشی، سازگاری و پایداری بلندمدت در دانشگاه ها امری ضروری شده است است. در این پژوهش سعی بر این است که در یک مطالعه تطبیقی پژوهشهایی را که در داخل و خارج از ایران در حوزه مدیریت راهبردی آمورش عالی با تمرکز ویژه بر دانشگاه ها منتشر شده است، با رویکرد علم سنجی و ترسیم شبکه مورد برررسی قرار گیرند. به منظور گردآوری داده ها، در بخش بین الملل از پایگاه داده Scopus و در بخش داخلی از نمایه علوم پایگاه ISC بدون محدودیت زمانی از ابتدای پوشش پایگاه تا زمان استخراج داده استفاده شده است. با این رویکرد ۱۳۵ مقاله داخلی و ۸۶۹۷ مدرک بین المللی استخراج و برای تحلیل از نرم افزارهای راورماتریس و Bibliometrix استفاده شد. در پژوهش حاضر، برای شناسایی ساختار موضوعی و پویایی حوزه مورد مطالعه از نمودار راهبردی کالون بر پایه تحلیل هم رخداد واژگان، استفاده شده است.یافته های این پژوهش نشان می دهد که مدیریت و برنامه ریزی راهبردی دانشگاه در هر دو سطح داخلی و بین المللی، حول یک هسته مشترک شکل گرفته است؛ اما، تفاوت های معناداری در مفاهیم، جهت گیری ها و میزان بلوغ موضوعات وجود دارد. در سطح داخلی، چهار خوشه ی موضوعی و در سطح بین المللی، سه خوشه ی عمده شکل گرفت؛ این دو نقشه در کنار هم، تصویری مقایسه ای از وضعیت حوزه و شکاف های آن به دست می دهند. در نتیجه، مسیرهای تحقیقاتی آینده می بایست این شکاف ها را پوشش دهند و توجه بیشتری به جوانب انسانی، رهبری داشته باشند.در خوشه نخست مقالات داخلی، "برنامه ریزی راهبردی" هم از نظر فراوانی و هم از نظر شاخص های مرکزیت در جایگاه کانونی قرار دارد و راهبرد، بیشتر در قامت تهیه برنامه و استفاده از ابزار نمایان شده است.خوشه دوم ، با محوریت دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی و کتابخانه های دانشگاهی و همراهی مفاهیمی مانند مدیریت دانش، ارزیابی عملکرد و کارت امتیازی متوازن نشان دهنده ی آن است که مدیریت راهبردی را از منظر پاسخگویی، سنجش عملکرد و زیرساخت های دانشی دنبال کرده است. خوشه سوم داخلی فقط از دو مفهوم الگوهای برنامه ریزی راهبردی و برنامه ریزی آموزش عالی تشکیل شده که کوچک بودن خوشه و محدود بودن پیوندهای مفهومی آن می تواند نشانه ای از اتصال کم به سایر خطوط پژوهش باشد.خوشه چهارم با مفاهیمی مانند راهبرد، برنامه ریزی، چشم انداز، ماموریت و فناوری اطلاعات شکل گرفته استدر نقشه ی مقالات بین المللی، راهبرد بیش از آنکه به سند و ابزار نزدیک باشد، به تجربه ذی نفعان اصلی دانشگاه، به ویژه دانشجو و فرآیند یادگیری متصل شده است. در خوشه اول بین المللی، راهبرد، در امتداد کیفیت آموزش، طراحی برنامه ی درسی و محیط های یادگیری اهمیت می یابد.خوشه دوم برنامه ریزی و مدیریت راهبردی در آموزش عالی با تمرکز بر توسعه پایدار، نوآوری و تصمیم گیری در دانشگاه ها و… نشان می دهد. آخرین خوشه خوشه مدیریت و رهبری در نظام سلامت و آموزش پزشکی در دانشگاه ها و بیمارستان های دانشگاهی است. برآیند این مقایسه آن است که ادبیات داخلی، هرچند هسته ی برنامه ریزی راهبردی را به صورت شکلی پوشش داده، اما برای افزایش کارآمدی مدیریتی در دانشگاه ها و کمک به ایفای نقش موثر و هدفمندسازی برنامه ریزی راهبردی، حرکت به سمت پژوهش های ذی نفع محور (به ویژه دانشجو)، انسان محور (رهبری/ تغییر)، پیامدمحور (اثرگذاری واقعی) و آینده نگر به ویژه تمرکز بر موضوعات مربوط به پایداری و تحول دیجیتال با توجه به گستردگی و تاثیر آن در همه ابعاد ماموریتهای دانشگاه (پایداری و تحول دیجیتال) که سطح گسترده تر و کاربردی تری از پژوهشهای این حوزه را در برمی گیرند ضروری بنظر می رسد. در نهایت، این پژوهش تاکید می کند که برای پیشبرد برنامه ریزی و مدیریت راهبردی دانشگاه ها، نیاز به پژوهش های کاربردی و چندجانبه است که بتوانند به صورت یکپارچه و جامع با چالش ها و فرصت های پیش روی دانشگاه ها در مواجهه با تغییرات جهانی و ملی پاسخ دهند.

کلیدواژه ها:

مدیریت راهبردی دانشگاه ها ، رویکرد علم سنجی ، هم رخدادی واژگان ، ترسیم شبکه ، موضوعات نوظهوز