ارزیابی تطبیقی راهکارهای کنترل ریزگرد در مناطق خشک ایران: مروری بر نقش آبخیزداری و پیامدهای سلامت

زمینه: طوفان های ریزگرد و ذرات معلق، چالش های بزرگ زیست محیطی و بهداشتی در مناطق خشک ایران هستند که به تخریب خاک، کاهش پایداری اکوسیستم و بیابان زایی می انجامند. این مرور نظام مند، اثربخشی راهکارهای کنترل ریزگرد را با تاکید بر مدیریت جامع آبخیز مقایسه کرده است. مواد و روش ها: بر اساس دستورالعمل PRISMA ۲۰۲۰، پایگاه های SID، مگیران، سیویلیکا، PubMed، ScienceDirect، Scopus  و Google Scholar با کلیدواژه های «ریزگرد»، «مدیریت آبخیز» و «سلامت» جستجو شد. از ۲۴۷ منبع، ۳۵ مقاله معتبر وارد تحلیل شدند. اقدامات به چهار گروه زیستی (گیاهان مقاوم)، مکانیکی (مالچ و بادشکن)، مدیریتی (قرق و تغییر کاربری) و آبخیزداری (کنترل رواناب، حفاظت آب خاک و احیای پوشش) تقسیم و از نظر هزینه، کارایی، پایداری و پیامدهای سلامت مقایسه شدند. یافته ها: اقدامات آبخیزداری، به ویژه مدیریت رواناب و احیای پوشش با گونه های بومی مقاوم (تاغ، گز، قره داغ)، در تثبیت کانون های ریزگرد، افزایش رطوبت خاک و تاب آوری اکوسیستم موثر بودند. در مقایسه با مالچ های شیمیایی، رویکردهای آبخیز پایداری بیشتر و عوارض کمتری بر سلامت و محیط داشتند. مواجهه با ریزگرد با افزایش ۲۳ تا ۴۰ درصدی بیماری های تنفسی (آسم، برونشیت مزمن) و تشدید بیماری های قلبی‑عروقی همراه بود. نتیجه گیری: مدیریت جامع آبخیز، پایدارترین و کم خطرترین راهبرد کنترل ریزگرد در ایران است. بازنگری سیاست ها در غرب و جنوب غرب، تقویت همکاری های فرامرزی و دیپلماسی آب با کشورهای همسایه برای کاهش منابع گردوغبار و حفظ سلامت عمومی ضروری است.

کلیدواژه ها:

Dust ، Air Pollution ، Watershed Management ، Health Consequences ، ریزگرد ، آلودگی هوا ، آبخیزداری ، پیامدهای سلامت